Số phận hẩm hiu của một đài bát giác cổ

Khu vực chợ Lớn luôn chứa đựng những dao động thời gian bất ngờ, giống như cách mái ngói bạc màu này lấp ló từ xa khi bạn vô tình trông thấy trên con đường đông đúc.

Cũng như hai trụ đá Quảng Châu may mắn còn sót lại, kiến trúc xưa cũ này cũng có câu chuyện của riêng nó. Mọi thứ bắt đầu với…

Cộng đồng Quảng Châu và bệnh viện dành cho người nghèo

Nếu như bạn đã biết về những người Hoa và các công trình xã hội như chú Hỏa với bệnh viện Từ Dũ, ông Quách Đàm với Chợ Lớn… thì Bệnh viện Nguyễn Tri Phương lại là ví dụ khác về sự chung sức của cả một cộng đồng.

Được thành lập vào năm 1907 với sự tài trợ của hội Quảng Châu, đây được xem là một trong những cơ sở y tế từ thiện đầu tiên của người Hoa ở Sài Gòn. Người nghèo nào cũng được chữa bệnh miễn phí tại đây với chất lượng y tế rất cao. Các bác sĩ được mời từ Hồng Kông sang, thậm chí nơi đây còn có cả phòng chuyên nghiên cứu và bào chế thuốc riêng.

Bệnh viện Quảng Châu hoạt động bằng kinh phí tài trợ. Các khoản quyên góp đến từ nhiều nguồn đa dạng như những buổi biểu diễn gây quỹ với ca sĩ nổi tiếng từ Hồng Kông, "phụ phí tự nguyện" từ khán giả của các rạp hát trong bang, thậm chí di chúc cá nhân để lại...

Để phát triển lâu dài, những người điều hành đã quyết định mua đất đai, nhà cửa rồi cho thuê, lấy làm nguồn kinh phí hoạt động. Dù vậy, ngay cả khi đi vào quy củ và chính thức mang tên "Bệnh viện Quảng Đông" vào 1921, mỗi lần cần chi phí xây thêm các khu mới cho bệnh nhân, cộng đồng xung quanh vẫn nhiệt tình đóng góp.

Trong ghi chép vào thời đó, ngay cả người Pháp cũng ấn tượng về quy mô lẫn chuyên môn của bệnh viện. Một cơ sở y tế bao gồm Đông y, Tây y, khoa sản, khu dưỡng lão, khu bệnh truyền nhiễm, khu tiếp nhận bệnh nhân tâm thần vô gia cư, tháp nước riêng…

Không chỉ chất lượng điều trị, không gian sinh hoạt bên trong cũng được chú trọng với kiến trúc cảnh quan được mở rộng dần, thêm các con đường nội bộ cho bệnh nhân đi dạo, xây hành lang có mái che nối khu này sang khu kia, vườn hoa… Vào năm 1957 một đại lý thuốc lá tên là Triệu Phong đã đứng ra ủng hộ xây lại bức tường trên đường Nguyễn Trãi hiện tại, đồng thời dựng thêm một đài bát giác để người bệnh có nơi ngồi chơi, thư giãn giữa khoảng sân vườn lung linh. Điểm nhấn đáng chú ý này đến nay vẫn còn, dù phai tàn đi rất nhiều.

Đài bát giác bên trong bệnh viện Nguyễn Tri Phương

Vào thời điểm được xây, đài được bao bởi hàng cây xanh mát, trông ra khoảng sân thoáng đãng cổ điển với vườn hoa tươi tắn và tầm nhìn trực diện tới ngôi đền cổ dựng trước đó từ lâu. Bạn có thể tưởng tượng về những buổi chiều thư giãn, hóng gió của các bệnh nhân, với mọi hướng đều chứa đựng cảnh sắc nhẹ nhàng thoải mái. Một liều thuốc tinh thần đúng nghĩa.

Đài bát giác xinh đẹp năm xưa. Ảnh được chụp lại từ sách "Kỷ niệm 100 năm Bệnh Viện Nguyễn Tri Phương"

Tổng thể nguyên bản khá độc đáo với cấu trúc chia thành hai lớp. Một hành lang thông thoáng với phần mái đua chạy vòng bên ngoài ôm lấy lõi bát giác ở giữa. Cách thiết kế này tạo ra nhiều chỗ ngồi mát mẻ thuận tiện cho cả trời nắng lẫn mưa.

Dù vậy, trải qua thời gian và những lần chỉnh trang mở rộng cơ sở vật chất của bệnh viện, lớp vỏ ngoài đã biến mất, chỉ còn trơ trọi bộ khung. Sau cùng, đài bát giác vui vẻ năm xưa bị các bãi xe, những công trình phụ khác của bệnh viện mọc lên nén lại... Từ lúc nào đó, nó dần chìm vào quên lãng.

Bạn có thể thấy lớp mái ngói lưu ly cố gắng vươn lên tìm không gian để thở, nhưng những dãy mái tôn mới cũng quyết tâm không kém. Và mặc dù tầm nhìn ra ngôi chùa cổ kính vẫn còn đó, nhưng chỗ ngồi tận hưởng năm nào nay trở thành... lối đi. Dưới mái ngói phong sương trầm mặc, người ta vẫn qua lại mỗi ngày, nhưng không gian nóng bức và nhàm chán hơn. Thật kỳ lạ khi chứng kiến dòng chảy mạnh mẽ của thời gian và nhu cầu xây cất của chúng ta sau này đã lấp lên tất cả.

Sau tất cả những gì đã xảy ra, dù sao bạn vẫn còn tìm thấy một chút dấu vết của công trình kỳ lạ này. Dù được xây nên chỉ để mọi người có không gian thư thái, nhưng nó lại không tìm được sự thư thái của chính mình. Số phận thường có quyết định của riêng , hoặc diễn tả như cách người ta thường nói, thì đài bát giác này đã có một cuộc đời rực rỡ rồi.

Tài liệu tham khảo:

• Kỷ niệm 100 năm bệnh viện Nguyễn Tri Phương - Tủ sách bệnh viện Nguyễn Tri Phương
• “Taming the Intractable”: Chinese Migrants, Inter-Asian Interactions and the Transformation of French Rule in Colonial Vietnam, 1862–1940
• 广肇医院