Đâu là trường học lâu đời nhất Sài Gòn?

Nằm trên con đường mát rượi cùng hàng cổ thụ lâu năm, những mảng tường vàng reo vui trong nắng, lấp lánh và kiêu hãnh. Tính đến nay, chúng đã được 165 năm, một tuổi đời khá dài trong thành phố khá trẻ. Bạn đã từng đi qua đoạn tuyệt đẹp này chưa?

Trường D’Adran và một quá khứ đáng quên

Sự hiện diện của người Pháp ở miền Nam chính thức vào năm 1859, chỉ hai năm sau đó, trường D’Adran bắt đầu được xây dựng. Đây là trường hợp gấp rút nhưng cực kỳ cần thiết bởi vì người Pháp không hiểu… tiếng Việt cổ điển và tiếng Trung, nhưng tất cả giấy tờ đất đai văn tự đều được lưu trữ bằng chữ viết dạng này.

Ngôi trường cổ thuộc về Hội truyền giáo Nước ngoài Paris (Missions Étrangères de Paris - MEP), nhưng được chính quyền thuộc địa hỗ trợ tài chính. Chương trình giáo dục cực kỳ cơ bản, chú trọng vào “ngoại ngữ”, ngoại ngữ ở đây chính là chữ quốc ngữ chúng ta dùng ngày nay. Ngoài ra còn có tiếng Pháp, toán cơ bản, địa lý, vệ sinh.

Trên thực tế, trường D’Adran không được đánh giá cao, chứng chỉ tốt nghiệp của trường cũng không được hệ thống giáo dục Pháp công nhận chính thức. Vì vậy, sau hơn hai mươi năm hoạt động, khi chính quyền thuộc địa hoàn tất việc xây dựng trường Collège Chasseloup Laubat (Lê Quý Đôn ngày nay), họ cắt tài trợ và D’Adran phải giải thể.

Mặc dù quy mô nhỏ, số lượng học sinh khiêm tốn và thời gian tồn tại không lâu, trường Collège d'Adran đã có tác động đáng kể. Đó là chiếc cầu nối văn hóa của người dân miền Nam, tạo điều kiện thuận lợi cho việc truyền bá chữ viết ngày nay, đồng thời tạo ra một cộng đồng đa dạng về ngôn ngữ.

Ngôi trường sau đó bỏ hoang trong thời gian dài rồi có lúc trở thành trường Des filles Françaises trước khi trở thành trường Cao đẳng Sư phạm (École Normale d'Instituteurs) vào năm 1922. 

Ngày nay, toàn bộ trường D’Adran cũ được chia làm hai: trường Võ Trường Toản và Trưng Vương, sân trường rộng lớn trở thành nơi đặt văn phòng một số công ty. Tuy nhiên, phần nguyên bản nhất mà chúng ta có thể nhìn thấy trải dài trên khuôn viên rộng lớn và những mảng vàng lấp lánh này…

Vẻ đẹp trăm năm của trường Trưng Vương

Không cầu kỳ, không lộng lẫy, không chi tiết, trường học lâu đời nhất tỏa ra thứ ánh sáng xa xăm bí ẩn trôi qua các hành lang, ngang hàng cột khổng lồ thô ráp, dưới bóng cổ thụ xanh mướt… Thật khó trả lời cho câu hỏi vẻ đẹp của những khối nhà cũ kỹ này nằm ở đâu.

Tô điểm cho dải sáng kỳ diệu đó là những ô cửa đơn giản, ngay ngắn kéo suốt các lối đi hun hút. Màu sắc duyên dáng này cứ thế thu hút bước chân, dẫn bạn sâu vào mọi ngóc ngách, mọi tầng cao và tầm nhìn cũ kỹ vàng vọt.

Ở đây, dường như mọi thứ đều được phủ lên một lớp lân tinh trăm năm huyền ảo. Đôi khi bạn thậm chí không thể đoán được những nguồn sáng dịu dàng này đến từ đâu. Có thể thời gian đằng đẵng đã làm điều gì đó lên các bức tường mà chúng ta không tài nào biết được.

Dường như vẻ đẹp của ngôi trường lâu đời nhất Sài Gòn không nằm ở những chi tiết kiến trúc đặc biệt, mà chính ở sự bền bỉ nhẫn nại của nó qua thời gian. Khối học đường cũ kỹ bắt đầu từ nhu cầu đơn giản xa xưa của một thành phố mới mẻ, sau cùng lại trở thành ngôi trường lâu đời nhất còn tồn tại. Từ D’Adran đến Des filles Françaises, rồi đến École Normale d'Instituteurs và Trưng Vương… tất cả quá trình này đều được khắc nhẹ nhàng lên những mảng tường vàng tươi tắn. Đây là có thể là một cách thức kỳ diệu để Sài Gòn giữ lại ký ức của mình, không cần những gì quá tráng lệ, chỉ cần một vài hành lang cũ, những lối đi đã bạc màu và hàng triệu bước chân từng đi qua.

Tài liệu tham khảo:

• Il y a 150 ans, les Frères arrivaient au Vietnam - Archives Lasalliennes
• Colonial education in Saigon urban (1861-1874) From Collège D’Adran to Collège Chasseloup Laubat - Tran Thi Bich Tram (University of Social Sciences and Humanities, Ho Chi Minh City, Vietnam Vietnam National University, Ho Chi Minh City, Vietnam)
• Rôle de l’éducation catholique en Indochine durant la présence française - Le Thu Hoa Marie