“Trán tường” và những phiên bản kỳ lạ ở Sài Gòn

Ngày nay, bạn vẫn thường thấy những mảng điệu đà còn sót lại phía trên cao này, trang trọng trên các ngôi nhà lớn nhỏ, chúng nghiêm trang và hoa mỹ. 

Một bức tường trải dài cũng có thể có... nhiều trán

Rất nhiều công trình được xem là bề thế ở đủ các loại quy mô trong thành phố dùng chi tiết trang trí kiểu này. Nhưng đầu tiên, hãy đến với nguồn gốc của nó, yếu tố nổi tiếng trong kiến trúc phương Tây, họ quen gọi bằng cái tên “pediment”.

Pediment là gì?

Đó là là những đầu hồi hình tam giác thường thấy trên các đền thờ Hy Lạp và La Mã. Pediment lâu đời nhất được bắt gặp ở đền thờ Parthenon, thủ đô Athens cách đây hơn bốn trăm năm trước Công nguyên. Có ba loại chính: tam giác và biến thể cong, gãy được phát triển sau đó.

Người Pháp mang chúng đến nước ta, phủ khắp các công trình lớn với các loại tympanum (chi tiết trang trí bên trong pediment) phức tạp, đồ sộ, như phiên bản ở Ủy ban Nhân dân Thành phố ngày nay chẳng hạn:

Nhưng khi đến tay người Việt, công thức cổ điển ấy nhanh chóng được biến tấu theo đủ cách, đến mức đôi khi ngay cả người tạo ra nó cũng khó nhận ra nguồn gốc ban đầu.

“Trán tường” và pediment

Nhìn chung, cha ông ta có xu hướng nhân hóa mọi thứ của ngôi nhà, lấy chính cơ thể con người để gọi tên cho vừa dễ nhớ, vừa thân thuộc. Bạn đã thấy “đầu hồi”, “mặt tiền”, “chân tường”, “mí cửa”… Và bây giờ là “trán tường”. Chi tiết trang trí Hy Lạp trước Công nguyên ở tít trên cao, phía trước, nay trở thành… “cái trán” theo cách gọi bình dân này.

Cũng như thế, những cư dân Sài Gòn cũ bắt đầu tạo ra các “trán tường” ngày càng khác lạ đi so với phiên bản gốc. Họ đặt vào đó các yếu tố của riêng mình, theo sở thích của mình và mọi thứ trở nên đặc biệt sống động hơn.

Trong trường hợp sát với phiên bản châu Âu nhất, những câu chuyện vẫn được thêm vào, ghi dấu ấn của người chủ nhà cá tính.

Nhìn những chi tiết này, thật khó để gọi chúng là pediment theo đúng nghĩa kiến trúc ban đầu. Nhưng có lẽ cũng chẳng cần phải gọi như thế. Bởi khi đặt chân đến Sài Gòn, tam giác Hy Lạp huyền thoại ấy đã bắt đầu một cuộc đời khác. 

Những người thợ dường như không có ý định tái tạo chính xác công thức cổ điển. Họ tìm cách được Việt hóa, địa phương hóa, rồi cuối cùng trở thành kiểu kiến trúc rất khó định nghĩa, không hoàn toàn Tây, cũng chẳng hoàn toàn Đông. Nhưng có lẽ đó cũng là điều thú vị nhất khi nhìn lại những ngôi nhà cũ dọc đường phố Sài Gòn, với sự ra đời của cái “trán tường” thú vị.

Hoặc nếu chịu khó ngước lên một chút trên những con đường cũ, bạn sẽ thấy mỗi "cái trán" lại kể một câu chuyện khác nhau. Có cái còn mang dáng dấp của Hy Lạp, có cái đã rất Sài Gòn. Và có những cái… chẳng biết nên gọi là gì nữa.