Bác Ái học viện và thương gia Chợ Lớn bí ẩn

Mãi đến năm 1930, Chợ Lớn mới sáp nhập vào Sài Gòn và dần suy yếu đi. Trước đó, khu vực này vẫn là thành phố riêng biệt, xứng đáng có lịch sử riêng của chính nó. Những người Hoa lừng lẫy từng đóng vai trò đặc biệt trong sự phát triển Sài Gòn chúng ta từng nghe nhắc đến như gia tộc chú Hỏa, Quách Đàm… chỉ là thế hệ thứ hai. Thế hệ thứ nhất có thể kể đến Đỗ Hữu Phương, Lưu Lục, Lý Chung… các tên tuổi này lui về ẩn dật khi nhóm giàu ưu tú mới xuất hiện, bao gồm cả con cháu của họ. 

Trong số đó, một nhân vật khá đặc biệt đã bị lịch sử Sài Gòn và Chợ Lớn lãng quên, đó là… 

Michel Lý Lập

Có thể bạn chưa bao giờ nghe qua danh tiếng này. Lý Lập là con trai, người thừa kế của Lý Chung, thương nhân giàu có thế hệ đầu tiên ở Chợ Lớn, với một trong những người vợ gốc Việt. 

Lý Lập sinh năm 1868, thừa kế tất cả tài sản và danh tiếng của cha mình, một người quý tộc gốc Hoa đến từ Quảng Đông, bao gồm bất động sản, các nhà máy xay xát lúa gạo, công ty thương mại…

Điểm khác biệt rõ rệt nhất giữa gia tộc họ Lý và họ Quách (Triều Châu), họ Hui Bon Hoa (Phúc Kiến)… nằm ở việc Lý Lập có mối quan hệ mật thiết với cộng đồng người Hoa ở nước ngoài bởi nguồn gốc Quảng Đông của mình. Ông và người cha đều là những người hiếm hoi có quốc tịch Pháp vào thời kỳ này. Bên cạnh đó, Lý Lập thông thạo tiếng Pháp, trở thành cử tri châu Âu tại Sài Gòn, nắm giữ một số địa vị cao hơn những người Trung Quốc giàu có khác. Đó cũng là lý do ông để phần lớn tài sản của mình ở Hongkong, lập di chúc và qua đời luôn ở đó.

Dù vậy, nếu không nhờ những ảnh hưởng của Lý Lập, có thể Bác Ái học viện sẽ không ra đời như ngày nay.

Lý Lập và Bác Ái học viện

Ngày 10 tháng 1 năm 1903, một buổi tiệc trọng đại diễn ra ở nhà riêng một đại gia Chợ Lớn, bao gồm nhiều quan chức Pháp hàng đầu thời kỳ thuộc địa và các nhân vật chủ chốt trong hội thương nhân gốc Hoa. Những buổi tiệc giao lưu kiểu này được tổ chức thường xuyên để trao đổi về chính sách, kêu gọi quyên góp… Lúc này, Chợ Lớn vẫn còn khá độc lập với chính quyền thuộc địa. Trong buổi họp mặt, Lý Lập lần đầu tiên sử dụng tiếng Pháp rành rọt của ông, nói những lời hoa mỹ lịch thiệp đúng kiểu Pháp, chính thức xin mở trường Trung học Pháp - Hoa (Le Lycée Franco-Chinois), tiền thân của Bác Ái học viện sau này. Năm năm sau đó, viên đá đầu tiên được đặt xuống.

Một điểm quan trọng khác cần phải nhắc đến là chương trình tiếng Hoa, các ngành học về kinh doanh của trường đều được “nhập khẩu” nguyên bản từ Trung Quốc. Điều này dẫn đến việc học sinh Chợ Lớn có thể tiếp tục học nâng cao ở Thượng Hải mà không cần trải qua kỳ thi nào. Các mối quan hệ xuyên đại dương của Lý Lập đã đặt nền tảng và thiết lập sự liên thông này.

Tất nhiên, ngôi trường Pháp - Hoa đồ sộ có công sức của nhiều thương nhân thế hệ thứ hai tạo dựng, bao gồm cả Tạ Mã Điền. Nhưng Lý Lập đóng vai trò rất quan trọng mà phần lịch sử sau đó đã quên nhắc đến. 

Lý Lập và chương cuối cùng...

Lý Lập đột ngột qua đời ở Hongkong năm 1931, thọ 61 tuổi.

Giống như cha mình, ông có nhiều… vợ. Trong đó, người vợ Việt đầu tiên và người vợ Pháp thứ hai được ghi nhận chính thức theo những cách khác nhau. Luật pháp Pháp dành cho người có quốc tịch xem cả hai vợ và bốn người con của mỗi bên là như nhau, nhưng luật An Nam lúc bấy giờ chỉ công nhận chính thất. Rắc rối này dẫn đến các vụ kiện tụng kéo dài nhiều năm sau đó cho đến khi một thẩm phán Pháp quyết định tài sản khổng lồ của Lý Lập ở Việt Nam được chia đều cho các bên.

Lý Lập (bên phải, ngoài cùng), hai người vợ và các con

Dù sao, tám người con này cũng rất nổi tiếng sau đó. Vài người trở thành những nhân vật quan trọng trong Đại sứ quán Pháp tại Sài Gòn, có người trở thành cố vấn tổng thống hay thống đốc Ngân hàng Quốc gia… Họ dường như thừa hưởng sự nhạy bén trong tài chính, kinh doanh như người cha lừng lẫy của mình. 

Ngày nay, Bác Ái học viện vẫn là một trong những ngôi trường đẹp nhất của Sài Gòn. Nhưng thật tiếc khi câu chuyện về người đàn ông nửa Việt nửa Hoa đã khởi xướng, đặt nền móng cho nó hoàn toàn trôi vào quên lãng. Giống như nhiều nhân vật khác của thành phố, tên tuổi họ bị lớp bụi thời gian phủ lên nhiều tầng mờ ảo, cho đến khi ai đó trong chúng ta cố gắng gạt chúng đi và nhìn xuyên qua đó.

Tài liệu tham khảo:

• Michel Ly Lap, Saïgon, Cholon négociant, colon, industriel - Les entreprises coloniales françaises
• Association Amicale des Colons et Fonctionnaires Civils de L'indo-Chine, Indo-Chinois de Paris - Les entreprises coloniales françaises