Những tầng ngói siêu thực và câu chuyện của một cộng đồng cổ

Bạn đã biết câu chuyện về Tu viện Chim quý phái, trường nội trú khi xưa dành cho con em giới thượng lưu. Cách đó không xa, người hàng xóm thân thiết của họ lúc bấy giờ lại khiêm tốn, cô đơn và bí ẩn hơn.

Mái nhà rông đồ sộ hiện nay mọi người quen gọi là nhà thờ Cam Ly, dù vậy nó chỉ là một phần trong một chương rất dài. Cũng giống Couvent des Oiseaux, nơi này vốn không dành cho người bình thường, chuyện bắt đầu từ…

Người Lạch - bộ tộc nguyên thủy và ngôi nhà bị mất

Từ rất lâu trước khi Pháp phát hiện ra Đà Lạt, nơi đây đã là nhà của người Lạch, một nhóm nhỏ thuộc dân tộc Cơ Ho. Lúc bấy giờ khắp nơi đều có buôn làng, ngay cả hồ Xuân Hương rộng lớn bây giờ chính là cánh đồng màu mỡ năm xưa của họ. Theo các nhận xét sau này, đây là một bộ lạc khá nhút nhát, sống tình cảm và có niềm đam mê với âm nhạc.

Dù vậy, mọi thứ thay đổi khi người phương Tây đến. Từng tốp khai phá dần tiến vào, làm biến đổi cao nguyên lâu đời. Khi chạm trán nền văn minh lạ, máy móc, xe cộ... người Lạch chọn bỏ chạy, cho tới khi không còn dấu vết nào ở trung tâm Đà Lạt nữa.

Đã có vài cố gắng kết nối hàn gắn với chủ nhân cũ của vùng đất, nhưng việc này đòi hỏi kiên nhẫn và sự chân thành, thứ mà thời điểm ấy không cho phép, bởi người Pháp quan tâm đến xây dựng, đổi mới hơn.

Chuyện này kéo dài cho tới năm 1948, khi Lefèvre, một tu sĩ thuộc Hội Thừa sai Paris, được cử đến hỗ trợ Tu viện Chim. Trong thời gian ở đây, ông dần có tình cảm với những cư dân bản địa lạc lõng kia. Sự giúp đỡ ban đầu gồm thuốc men, cuốc xẻng kim loại cộng với sự kiên trì bền bỉ, Lefèvre đã chinh phục được họ. Thậm chí ông còn được xem ngang hàng với bậc trưởng lão trong buôn.

Đó mới chỉ là bước đầu của một kế hoạch dài hơi.

Trung tâm sơn cước Cam Ly và cái chết bất ngờ của người sáng lập

Năm 1950, ông Lefèvre thành lập nơi này một trạm y tế, khu điều trị, hai nhà nghỉ lớn để những người dân tộc tá túc khi vào thành phố Đà Lạt buôn bán, làm thuê… Bên cạnh đó còn có trường tiểu học, khu nội trú cho các em học trung học ở trung tâm Đà Lạt. Nhưng một nhà thờ khang trang như hiện nay vẫn còn nằm trong kế hoạch.

Nhìn chung, những cố gắng đó mang lại niềm an ủi và sự ấm áp cần thiết cho những người bơ vơ trên chính vùng đất mẹ.

Cha Lefèvre đi lại giữa các buôn làng, hầu hết trên chiếc xe jeep được tặng. Ngày 26/10/1955, chuyến xe chở ông và hai người từ Di Linh trở về bất ngờ nổ lốp, lật nhào trên đường. Vị tu sĩ qua đời vài giờ sau đó trong bệnh viện.

Đám tang của ông được xem là lớn nhất Đà Lạt lúc bấy giờ. Bản làng khắp vùng trung du đều tụ về đưa tiễn.

Không để công việc dở dang, những người đồng nghiệp đã tiếp tục phát triển cơ sở này.

Marius Boutary và Jean Kermarrec - Hai người kế tục

Linh mục Lefèvre có hai người cộng sự.

Marius Boutary là một trong những người đầu tiên làm việc tại trung tâm. Ngay từ đầu, ông này nhận ra công việc của mình phụ thuộc rất nhiều vào ngôn ngữ. Vì vậy một dự án đồ sộ được bắt đầu: chuẩn hóa ngôn ngữ và biên soạn cuốn từ điển Pháp - Lạch mà ông theo đuổi tới tận cuối đời.

Ngoài ra ông còn ghi âm bài hát, truyện kể và truyền thuyết, rồi chép lại và dịch chúng. Bằng cây cầu ngôn ngữ đã được xây dựng, từ đây người ngoài bắt đầu hiểu hơn về cộng đồng Lạch, đời sống và văn hóa của họ.

Trong những năm tháng này ông cũng bắt đầu xây dựng nhà thờ trung tâm. Sau 1975, ông Boutary rời khỏi Việt Nam, nhưng dự án từ điển bắt đầu ở Cam Ly năm xưa vẫn tiếp tục cho đến khi ông qua đời vào năm 2020.

Người cộng sự còn lại là Jean Kermarrec. Nếu Boutary tập trung diễn giải mọi thứ bằng ngôn ngữ thì Kermarrec hỗ trợ bằng hình ảnh, ông say mê tìm hiểu thế giới truyền thống của người Lạch, đặc biệt qua các học trò của mình tại trung tâm. Góc nhìn đơn sơ của các em nhỏ dân tộc đã ảnh hưởng rất nhiều đến phong cách của ông sau đó.

Ông Kermarrec thường dùng phấn màu khi giảng dạy. Cùng với kinh nghiệm từ công việc ở xưởng in trước đó, ông tự tay minh họa toàn bộ ấn phẩm của trung tâm, tấm nào cũng giản dị và dễ hiểu vì mang dáng vẻ quen thuộc hay cách nghĩ của người đồng bào. Kermarrec cũng góp phần rất lớn vào kiến trúc nhà thờ Cam Ly, đặc biệt là phần trang trí bên trong.

Kermarrec cũng rời Việt Nam năm 1975. Ông qua đời vào ngày 20/10/2014.

Vẻ đẹp còn lại cùng những kỷ vật

Không còn rộng lớn như trước, nhưng nơi đây hiện là mái nhà của khoảng 60 em nhỏ đồng bào, bên cạnh những tầng ngói nguyên bản trầm ngâm sau biết bao mùa mưa nắng. Dù có thể đã từng thấy nhà rông, bạn vẫn khó tránh khỏi choáng ngợp trước những lớp mái đồ sộ siêu thực này.

Giữa nền trời cao nguyên xanh thẳm và khu vườn xinh xắn bao quanh, hai tầng mái giật cấp nối nhau vươn lên, giống như ngôi nhà lớn chứa cả một buôn làng bên dưới. Cấu trúc độc đáo này cho đến nay vẫn vững chãi, chỉ thêm lớp thời gian phai mờ phủ lên mà thôi.

Vẻ ngoài kỳ ảo, khung cảnh bàng bạc, nhưng bên trong, một thế màu phấn sống động tươi vui kiểu như nhà nguyện của những đứa trẻ mẫu giáo.

Ánh nắng được lọc qua nhiều sắc độ, khiến từng ô cửa lung linh, gần gũi hơn. Những rung động này giống như lần đầu bạn nhìn mọi thứ qua chiếc kính vạn hoa.

Mặc dù tổng thể và câu chuyện của mái nhà rông vĩ đại này khá đặc biệt, nhưng ngọn đồi hiền hòa hiện tại hơi... cô đơn, nên bất kỳ khách tham quan nào ghé thăm đều được chào mừng nồng nhiệt.

Còn đây là một kỷ vật... online khác, bạn có thể nghe qua nếu chưa thể đến. Đó là kho lưu trữ bản ghi âm âm nhạc được cha Boutary thực hiện trong quãng thời gian ở Cam Ly. Dù hát bằng tiếng Lạch, bạn vẫn có thể cảm nhận được sự trong sáng, niềm vui trong những giai điệu cao nguyên mộc mạc bên cạnh phần nhạc cụ độc đáo. Một vài bài hát Noel của họ cũng có thể gợi lên khung cảnh về ngọn đồi ấm cúng năm xưa, bên ánh lửa bập bùng trong đêm đông rít gió.

Cao nguyên lạnh giá từng chứng kiến biết bao câu chuyện kỳ lạ, giống như những gì từng xảy ra trên ngọn đồi này. Nếu có dịp, trong chuyến du lịch nào đó, bạn hãy ghé qua đây. Hành trình của họ vẫn đang mở ra chương mới, tiếp nối trang sách cũ năm xưa.

Tài liệu tham khảo:

• Viện nghiên cứu Pháp - Châu Á (IRFA)
• Cochinchine française: Excursions et reconnaissances
• Notice sur les moeurs et coutumes des Moï de la region de Dalat
• Croyances et pratiques religieuses des Montagnards du Centre-Vietnam
• Haute endémicité et particularités cliniques de la lèpre dans les régions montagneuses du Sud Vietnam