Nhà thờ, linh mục, kiến trúc sư và một dòng họ cũ ở Sài Gòn

Mặc dù đây là nhà thờ nổi tiếng nhiều người biết đến, nhưng mọi thứ ở Sài Gòn luôn còn điều gì đó có thể bạn chưa khám phá hết. Vì vậy, thay vì nhìn tác phẩm này từ đằng trước như mọi khi, hãy vòng ra phía sau.

Cấu trúc mái phức tạp cùng với hệ lan can (parapet) trùng điệp như những đoạn tường thành này rất quen thuộc. Bạn sẽ thấy chúng ở vài nơi như nhà nguyện Tu viện Thánh Phaolo thành Chartres, nhà thờ Thủ Đức. Bởi vì các yếu tố này đều đến từ bản vẽ của cùng một nhân vật kỳ lạ.  

Nhà thờ Huyện Sỹ và linh mục kiêm kiến trúc sư

Vào thời kỳ đầu, miền Nam có rất nhiều nhà thờ chờ được xây dựng, nhưng số lượng kiến trúc sư bài bản lại có hạn. Vì vậy, trong một số trường hợp, những linh mục được xem là có năng khiếu phải đảm nhận luôn vai đó. Dù “cây nhà lá vườn”, nhưng thành quả tuyệt đẹp của họ cho thấy sự am tường sâu sắc về kiểu kiến trúc đặc thù này. 

Trong số những tài năng bất đắc dĩ đó, phải kể đến những người đặt nền móng như linh mục Charles Boutier (1845 - 1927).

Ông Boutier không học kiến trúc. Các tài liệu của Viện nghiên cứu Pháp - Châu Á cho thấy ông chỉ hoàn tất trung học rồi vào chủng viện, nhưng lại “có năng khiếu về kiến trúc”. Những nhà thờ ông thiết kế ở Sài Gòn mặc dù nổi tiếng, nhưng khá nhỏ về quy mô. Như trường hợp nhà thờ Thủ Đức, đó dường như là sản phẩm “cây nhà lá vườn” với kinh phí khiêm tốn nhất có thể và một nhà thiết kế tay ngang đã phải hoàn thành trong điều kiện khắt khe của mình. 

Dù vậy, nhà nguyện, trại trẻ mồ côi, tu viện... ở dòng thánh Phaolo thành Chartres lại là thành tựu to lớn khác của ông. Charles Boutier có ảnh hưởng mạnh mẽ đến rất nhiều kiến trúc nhà thờ quan trọng khắp Sài Gòn sau này. Ông sống hơn ba thập kỷ ở miền Nam, thiết kế nhiều công trình tuyệt đẹp và trở về Pháp năm 1906 khi đã bị lòa. 

Còn bây giờ, bạn đang đứng trước kiệt tác sau cùng của Charles Boutier ở Sài Gòn, nhà thờ Huyện Sỹ khiêm tốn nhưng vô cùng xinh đẹp…

Mối quan hệ với một dòng họ Huyện Sỹ nổi tiếng

Trên thực tế, đây là nhà thờ Chợ Đũi. Nhưng ngày nay chúng ta gọi tên “Huyện Sỹ” theo lăng mộ của hai ông bà nằm phía sau cung thánh, nơi bạn có thể ghé thăm viếng vào dịp cuối tuần. Lăng mộ trong nhà thờ là vinh dự thường chỉ dành cho các giám mục, duy nhất dòng họ Huyện Sỹ được đặc ân này. Bởi vì ông bà và những người con đã đóng góp rất lớn trong việc xây dựng nhiều nhà thờ khắp ở Sài Gòn. Đặc biệt, họ có mối quan hệ thân thiết với linh mục, kiến trúc sư Charles Boutier.

Nhà Huyện Sỹ tài trợ cho nhiều công trình do ông Boutier thiết kế, bao gồm nhà thờ Thủ Đức, xây dựng lại nhà thờ Chợ Quán và đây là nhà thờ Chợ Đũi. Kiến trúc cũ kỹ này đúng ra đã có thể hoành tráng hơn nhưng việc cắt ra một phần kinh phí để xây dựng nhà thờ Chí Hòa khiến nó bị thu hẹp đáng kể. Tuy nhiên, linh mục Boutier đã dành nhiều sự ưu ái đặc biệt cho gia đình người ân nhân hào phóng, nhà thờ Huyện Sỹ được tinh chỉnh bản vẽ, giảm quy mô, nhưng vẫn thật sự tinh xảo.

Vẻ đẹp của nhà thờ Huyện Sỹ

Những góc êm đềm nhất được giấu phía sau, nơi bạn phải chịu khó đi vòng quanh và tìm kiếm bất ngờ cho mình. Các dãy ngói đỏ chồng lớp, những đoạn lan can diềm quanh mái, sự phức tạp của bức tường bao… tạo nên vẻ sống động ấm cúng của một nhà thờ nhỏ được xây dựng từ tận năm 1902.

Ông Boutier sử dụng rất nhiều chi tiết nhỏ. Nhưng tất cả lại gọn gàng hòa quyện vào nhau trong một tổng thể lớn. Việc tách riêng từng góc với nhau và ngắm nhìn sự tuyệt mỹ của chúng là điều ngạc nhiên thú vị mà bạn không nên bỏ qua. Hẳn gia đình Huyện Sỹ đã rất hài lòng về sự kỳ công tỉ mỉ này.

Trong tất cả các trường hợp thiết kế của mình, vị linh mục kiêm luôn việc giám sát tỉ mỉ thi công. Ông cũng đào tạo nhiều trẻ mồ côi ở Sài Gòn trở thành thợ mộc và tham gia vào các công trình. Vì vậy, bạn sẽ thấy nhà thờ Huyện Sỹ đầy ắp chi tiết trang trí tinh xảo. Đây là bản vẽ cuối cùng trong cuộc đời của Charles Boutier. Không hẳn quá lớn, nhưng vẻ đẹp nhẹ nhàng kinh điển đầy tâm huyết này sẽ không thể có phiên bản thứ hai.

Nhà thờ xinh đẹp nằm lặng lẽ ở trung tâm Sài Gòn đã 124 năm, giữa các con đường nhiều cây xanh bao bọc. Có thể ngày nay chúng ta sẽ tự hỏi vì sao ông bà Huyện Sỹ và kiến trúc sư Charles Boutier lại muốn tạo ra một tác phẩm kỳ công đến thế. Đó là tình bạn giữa gia đình nổi tiếng và vị linh mục, hay bởi vì ông bà sẽ an nghỉ ở đây, hoặc đơn giản chỉ là sự chuẩn mực chỉn chu thuần túy từ hàng thế kỷ trước… Nhưng có thể chắc chắn rằng những người xây dựng nên nhà thờ Huyện Sỹ đều biết từ xa xưa, thành phố này luôn đầy rẫy cơ hội và thách thức. Vì vậy, rất nhiều tâm hồn mỏng manh đang cố gắng tìm kiếm, chờ đợi một phép màu giữa chốn bình yên. Một nhà thờ đẹp... chỉ dành cho những người cầu xin.

Tài liệu tham khảo:

• Charles BOUTIER - The France - Asia Research Institude
• サイゴン・シャルトル聖パウロ修道女会聖パウロ修道院の建築について - ル聖パウロ修道女会聖パウロ修道院の - Makiko Takagi