Trại trẻ mồ côi Chợ Lớn đến trường học - Một hành trình thăng trầm

Dãy nhà hai tầng với mảng tường vàng cũ sờn nằm lặng yên bên cạnh những con đường náo nhiệt của Chợ Lớn. Có nhiều ngôi trường lâu đời ở khu vực này, nhưng Hồng Bàng lại có lai lịch khá đặc biệt. Bởi vì ban đầu, đây không phải trường học.

Đó là một câu chuyện khá dài, bắt đầu từ… 

Trại trẻ mồ côi Chợ Lớn...

Trong thời kỳ thuộc địa, chỉ những quan chức, doanh nhân Pháp giàu có mới mang vợ con sang Việt Nam. Còn lại lính trẻ, công chức, nhân viên kỹ thuật... đều độc thân hoặc không có gia đình theo cùng.

Sau đó, lính trẻ có thể chết trận, doanh nhân có thể say xỉn, công chức cẩu thả ít trách nhiệm...

Người Pháp luôn xem con lai là vấn đề, đặc biệt với những đứa bé mồ côi. Mặc dù có rất nhiều cố gắng đưa trẻ lai đến trường Việt hoặc Pháp, nhưng đều vấp phải sự tẩy chay bởi những phụ huynh của đứa bé bình thường.

Mãi đến năm 1906, ý tưởng của ông Durwel - Chủ tịch Tòa phúc thẩm Đông Dương, mới trở thành hiện thực. Một trại trẻ mồ côi được xây lên để nhận nuôi, giáo dục và chăm sóc bọn trẻ hai dòng máu, dưới mái nhà của riêng chúng. 

Trên thực tế, trại trẻ mồ côi - trường Hồng Bàng - được thành lập vào năm 1906 chứ không phải 1930 như nhiều tài liệu miêu tả.

...và những năm tháng êm đềm

Trại trẻ mồ côi được quy hoạch bài bản và khoa học. Ngay ngày đầu tiên bước vào, mỗi em sẽ được phát một rương đầy những bộ quần áo mới vừa vặn. Bữa ăn hàng ngày hấp dẫn với nhiều món ăn Việt, đầy đủ từ sáng cho đến tối, thậm chí còn có cả ăn xế. Một thư viện nhỏ với sách từ các nhà hảo tâm, một số trò chơi và các chương trình thể dục thể thao đều đặn...

Những em vi phạm kỷ luật không được ra ngoài vào Chủ Nhật, không tham gia hoạt động giải trí. Hình phạt nặng nề nhất là đuổi khỏi ngôi nhà chung này. Ngược lại nếu tích lũy đủ phiếu bé ngoan cần thiết, tiền thưởng sẽ được gửi vào một tài khoản tiết kiệm mở riêng cho chủ nhân nhỏ để làm vốn liếng cho hành trang sau này.  

Trong những năm đầu, mục tiêu của trại khá rõ ràng. Những đứa bé tiềm năng có thể tiếp tục học ở Trung học Chasseloup-Laubat (Lê Quý Đôn) hoặc Trường Nữ sinh Sài Gòn (Marie Curie). Nếu không, chúng có thể học các nghề phù hợp.

Ngoại trừ việc học hành được ghi nhận là khá khó khăn với đám trẻ, còn lại cuộc sống diễn ra khá êm đềm. Mặc dù mở rộng cửa cho tất cả, nhưng mái nhà hầu như chỉ có khoảng 150 em.

Trở thành trạm tiếp nhận của FOEFI và giai đoạn khủng hoảng

Chiến tranh Đông Dương kéo dài, đỉnh điểm là trận chiến Điện Biên Phủ đã kéo theo hậu quả nặng nề. Ngày càng nhiều hơn trẻ lai mồ côi được mang đến Sài Gòn từ miền Bắc, miền Trung, Campuchia...

Trong những năm tháng đó, Liên đoàn Phúc lợi Trẻ em Pháp tại Đông Dương (FOEFI), do William Báze thành lập năm 1946, bắt đầu kế hoạch mang tất cả về Pháp. Trại trẻ mồ côi Chợ Lớn trở thành một trong những trạm tiếp nhận của FOEFI. Chương trình này và hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ đã dẫn đến quãng thời gian tối tăm tại đây. 

Từ hơn 150 em, dân số tăng nhanh đến hàng ngàn. Mái nhà chung trở nên quá tải và mọi thứ cứ thế trôi tuột đi mà không một ai quan tâm. 

Giờ đây, trại trẻ mồ côi êm đềm chỉ còn những quy tắc sinh tồn khắc nghiệt. Những đứa lớn hơn sẽ nắm quyền kiểm soát. Trẻ nhỏ phải phục tùng, nếu muốn bị trừng phạt bằng đủ cách. Người mới đến buộc phải chọn nhóm. Ẩu đả giữa các nhóm xảy ra thường xuyên, đôi khi bằng dao và phòng y tế luôn chật kín trẻ cần khâu vết thương. Số lượng giám sát ít ỏi hầu như không kiểm soát nổi tình trạng này. Những dòng hồi kí sau đó đều mô tả rằng trộm cắp và bạo lực xảy ra thường xuyên, nhưng không ai dám nhắc đến. Luật im lặng được thi hành. Các căn bệnh truyền nhiễm như kiết lỵ cũng cướp đi rất nhiều sinh mạng những đứa trẻ ốm yếu.

Sau đó, trẻ lai sẽ được phân loại và gửi đến các tu viện, một trong số đó là Domaine de Marie ở Đà Lạt, nơi bọn trẻ xem như chốn thiên đường so với trại Chợ Lớn. Đích đến cuối cùng luôn là Pháp. 

Trường Hồng Bàng còn lại

Sau năm 1954, những nỗ lực kết nối cuối cùng của Pháp với Sài Gòn đã biến nơi đây thành trường Pháp - Chợ Lớn trực thuộc trường Lê Quý Đôn ngày nay.

Tiếp đến năm 1967, nơi này trở thành Trung tâm giáo dục Hồng Bàng và sau cùng là THCS Hồng Bàng như hiện tại. 

Dấu vết của trại trẻ mồ côi ban đầu chưa bao giờ bị xóa bỏ. Trong những năm 1930, tầng phía trên đã được xây thêm và tạo thành một dãy nhà đơn giản hai tầng kéo dài như bạn thấy hiện tại. Dường như các kết cấu đã được chắp nối vội vàng cho phù hợp với bối cảnh rối ren.

Mặc dù là một trong những ngôi trường lâu đời nhất, nhưng sẽ khá khập khiễng nếu phải so sánh vẻ đẹp của trường Hồng Bàng với các trường khác như Gia Long Áo Tím, Lasan Taberd… 

Vì được xây khá sớm, hơn nữa còn là Trại mồ côi nên bạn có thể thấy kiến trúc của nơi đây khá đơn giản, thậm chí rất ít yếu tố trang trí. Dù vậy dòng thời gian lưu lại trên những bức tường cũ kĩ có lẽ mới là điều đặc biệt hơn hết. 

Những năm tháng này, ánh bình minh rạng ngời đánh thức mái trường lâu đời bên dưới, các em học sinh rộn ràng tới lớp, mọi thứ lại diễn êm đềm lần nữa. Sau những thăng trầm, câu chuyện vẫn chưa dừng lại, nhưng đã bước sang một chương khác. Trường Trung học Cơ sở Hồng Bàng đầy ắp bước chân mới mẻ, tự tin khép lại chặng đường phai nhạt cũ, mở ra cánh cửa rộng rãi sáng sủa hơn. Câu chuyện trước kia của Sài Gòn ở vùng đất này dần khép lại...

Tài liệu tham khảo:

• Ma chère Cochinchine, trente années d’impressions et de souvenirs, février 1881-1910
• Les "rapatriements" en France des enfants eurasiens de l'ex-Indochine: Pratiques, debats, memoires
• Down and Out in Saigon: Stories of the Poor in a Colonial City
• La Cochinchine Publié sous le patronage de la Société des Etudes Indochinoises
• Ce qu'a fait LA F.O.E.F.I. Mes souvenirs