Ngôi nhà trăm tuổi và những tiếc nuối

Kiến trúc hơn trăm tuổi đời đang nằm trong diện giải tỏa, nó từng là nhà của một tri huyện (tương đương chủ tịch quận ngày nay) ở vùng đất này. Căn nhà này rất đẹp, đó là trường hợp rõ ràng cho câu hỏi tại sao chúng ta nên giữ lại một công trình cổ. Tuy nhiên, đôi khi hoàn cảnh khách quan vẫn mạnh hơn sức cố gắng của con người...

Thiết kế khoa học và khắt khe

Ngôi nhà có thể được xây dựng vào những năm thập niên 1900. Khoảng thời gian người Việt bắt đầu bị ảnh hưởng và ưa chuộng mặt tiền hoa mỹ kiểu Pháp nhưng vẫn muốn giữ lại cấu trúc truyền thống của riêng mình. Đây là một ví dụ điển hình. Bạn có thể thấy hàng cột La Mã đặc trưng phía trước, các họa tiết mềm mại giăng khắp mặt tiền.

Loại lá trang trí này phổ biến trong kiến trúc Phục Hưng, một cách điệu của cây Acanthus, hay còn gọi "lan Tây" trong tiếng Việt, loại thực vật khá xa lạ với chúng ta. Tuy nhiên, chúng được sử dụng nhuần nhuyễn ở đây.

Dù vậy, đó là tất cả những gì người Pháp để lại. Tiếp theo, bạn sẽ thấy hàng hiên chạy dài kiểu miền Nam, cấu trúc gỗ và thiết kế gian chái quen thuộc.

Tổng thể, ngôi nhà được chia ra làm bốn phần. Khoảng sân rộng rãi trước mặt, gian chính và dãy hành lang tuyệt đẹp, một giếng trời lớn ngăn cách với phần "nhà sau". Nhà sau khá quan trọng, nơi tất cả các hoạt động nấu nướng, sinh hoạt cần thiết diễn ra mà không làm ảnh hưởng đến vẻ đẹp tôn nghiêm của gian chính.

Bạn có thể thấy gian chính rộng lớn, khoảng hở của giếng trời và phần "nhà sau" với mái thấp hơn.

Từ gian chính nhìn sang "nhà sau" là khoảng sân giếng trời khá rộng

Sau khi giữ cho khu vực trung tâm căn nhà không còn phải vướng bận, lúc này những gì bậc sáng lập mong muốn được thể hiện rõ ràng nhất. Ngôi nhà đã trải qua đời thứ tư, bạn có thể tưởng tượng khoảng sân rộng trước kia đầy ắp tiếng cười trẻ con, vài người trẻ tuổi ngồi trên hàng hiên mát rượi, cây xanh được cắt tỉa cẩn thận và hồ sen nhỏ nằm sát hàng rào phía xa. Ông tri huyện ngồi bên trong, lặng lẽ mỉm cười bao quát hết tất cả quãng thời gian sống động đó. 

Ngôi nhà cổ kế thừa di sản quy tắc kiến trúc nghiêm ngặt Á Đông qua nhiều năm, tạo nên không gian luôn được bao quanh bởi cây xanh và mặt nước, trong sự chặt chẽ hài hòa với triết lý tự nhiên. Ở đây, các tính toán khoa học sẽ giữ các cơn gió xuyên qua mọi gian phòng và làm dịu đi ánh mặt trời mùa hè. Tất cả các quy tắc đó được đặt bên cạnh yêu cầu thẩm mỹ, truyền thống và dấu ấn cá nhân của người chủ uy quyền. 

Nhà cổ của tri huyện Nguyễn Minh Giác

Ông Nguyễn Minh Giác, tri huyện Thủ Đức lúc bấy giờ, chắc chắn đã thuê những người thợ lành nghề nhất từ Huế cho phần khung ngôi nhà. Bạn có thể thấy vi kèo đuôi cá đặc trưng của cố đô, kiểu cấu trúc lồng ghép khéo léo không cần dùng đinh; sau đó là phần vách với hoa văn đầy chi tiết để lấy sáng. Các hoa văn này thậm chí được tạo hình khá "Tây".

Mặc dù mặt tiền "Pháp" khá giống với nhiều nhà cổ xây khoảng niên đại này, nhưng đoạn sân nhô ra là điểm khác biệt đẹp mắt. Nó mang lại cảm giác sung túc của một gia đình Nam Kỳ truyền thống, cảm giác thư giãn và tầm nhìn bao quát.

Rất tiếc khi ngôi nhà này nằm trong phần mở rộng của một khu công nghiệp hiện đại quan trọng, vì vậy việc giữ lại nó rất khó. Dù sao trên thực tế, bạn cũng không thể mô tả kiểu như: "Nhà cổ trăm tuổi trong khu công nghệ cao..."

Tri huyện Nguyễn Minh Giáp nếu còn sống hẳn sẽ ngồi nghiêm nghị ở gian chính, nhìn đăm chiêu qua dãy hành lang, qua khỏi ra khoảng sân trước trang trọng, dừng lại ở cuối khu vườn rộng mênh mông...

Vẻ đẹp tàn phai

Ngày nay, mọi thứ đều tan rã dần ở đây. Cả ngôi nhà dường như lún sâu xuống một chút so với mặt đất, nước xung quanh dâng lên lắp xắp bao phủ hết khoảng sân, các loại cỏ dại được thể lấn thêm chút nữa vào vùng đất thịnh vượng của con người trước kia.

Hai thức cột La Mã điệu đà phía trước nay cũng đổ nghiêng, những gì từng vươn lên kiêu hãnh đều tỏ ra mệt mỏi, buồn bã. Phần tường bao nay loang tróc lộ ra lớp xi măng sinh học phía trong, mọi thứ đều sờn mòn, không còn giữ được sự sắc nét.

Nhìn từ xa, có cảm giác như cả một cơ ngơi đồ sộ tinh xảo đang chìm dần. Dù con người không giải tỏa, nó cũng có thể tự mình biến mất.

Ngôi nhà này là một trường hợp đáng tiếc, thời đại trôi qua và tất cả vẻ đẹp xa xưa dường như không còn nằm đúng chỗ nữa.

Bây giờ, hãy quay lại điểm bắt đầu. Khi giữ lại một công trình cũ kỹ, bạn giữ lại được những chuẩn mực về sự cân bằng, vẻ đẹp tinh xảo cẩn trọng mà ngày nay chúng ta không còn kiên nhẫn để lặp lại nữa. Phía sau đó là nếp sống, di sản, câu chuyện của một cá nhân, một cộng đồng đã định hình nên thế giới xung quanh. Để phá chúng đi không khó. Nhưng khi xây dựng lại, bạn có thể phải chờ cả trăm năm mới được đọc câu chuyện vừa chớm hình thành, trong khi đúng ra đã có một quyển sách dày phong phú.