Những hoa văn Khmer huyền bí nói gì?

Kênh Thị Nghè trước kia còn được gọi “rạch Cao Miên”, một phần của dấu vết về người Khmer dọc theo dòng chảy. Bạn có thể tìm thấy miếu ông Tà, một tín ngưỡng đặc trưng Khmer gần đó, và đặc biệt là ngôi chùa kỳ lạ này. Vẻ đẹp của nó khác hẳn với các kiến trúc Ấn Độ, Pháp, Hoa hay Việt. Có thể nói, mọi thứ ở đây tỉ mỉ, nhẫn nại và đậm màu sắc huyền bí.

Vẻ đẹp của Chùa Chantarangsay và những hoa văn hoàn mỹ

Chùa Chantarangsay nằm bên bờ rạch Thị Nghè, mặt chính của nó trong hẻm số 164/235 Lê Văn Sỹ, theo kiến trúc Khmer truyền thống: Một vihara ở giữa - nơi đặt tượng Phật, trung tâm tâm linh; một stupa - bảo tháp lưu giữ tro cốt của những người đã khuất; khu ở của các nhà sư và sân trong rộng rãi với nhiều miếu thờ, tượng nhỏ.

Ở giữa là bảo tháp, tòa nhà bên phải bạn là trung tâm tâm linh vihara, bên trái là khu ở của các sư.

Rất nhiều tượng nhỏ được đặt trên các bệ trang trí tỉ mỉ

Mọi thứ ở đây đều được phủ một lớp trang trí mềm mại uyển chuyển, nhưng trên hết là kỳ công. Bạn có thể thấy hàng ngàn chi tiết nhỏ chỉ trong một viên gạch ốp tường, các bức tượng với những đường nét đối xứng nhau đều tuyệt đối như thể được làm ra từ máy in 3D.

Những họa tiết, hoa văn phức tạp này người Campuchia gọi là Kbach, nghệ thuật trang trí trong kiến trúc Khmer.

Nguồn gốc của Kbach

Đó là một câu chuyện phức tạp. Nếu như Phật giáo Đại thừa của chúng ta có sự hòa trộn với Khổng giáo, Đạo giáo; Phật giáo Campuchia chịu ảnh hưởng bởi tín ngưỡng dân gian của chính họ và Ấn Độ giáo. Điển hình như rắn thần Naga, biểu tượng của nước, được cho là sự kết hợp của một hoàng tử Bà La Môn người Ấn Độ với công chúa rắn Campuchia, nhưng vẫn hiện diện trong các ngôi chùa Khmer ngày nay.

Các nhà nghiên cứu nói rằng Kbach nối dài những câu chuyện tôn giáo, lịch sử từ vương quốc Phù Nam cho đến nền văn minh Khmer sau này. Dù vậy, họ tin rằng các nghệ sĩ Khmer không quen làm việc với sách vở ghi chép, truyền miệng thôi đã đủ cho việc bảo tồn vô số hoa văn từ đời này sang đời khác. Điều đó giải thích cho việc ngày nay, không có tài liệu nào lưu trữ cách tạo ra những quần thể trang trí độc đáo này hay nguồn gốc đầy đủ của chúng.

Người Campuchia nói gì?

Người Campuchia lại có cách nghĩ khác với các nhà nghiên cứu. Họ cho rằng những hoa văn kỳ lạ bạn nhìn thấy tồn tại từ trước khi có con người. Ngày nay, sự đứt gãy đã diễn ra khi rất nhiều chi tiết vẫn được tái hiện nhưng không còn người nào hiểu hết ý nghĩa của chúng nữa.

Rốt cuộc, ai đã hướng dẫn người Khmer làm ra các đường nét tỉ mỉ đầy ẩn ý này vẫn là một câu hỏi chưa có lời đáp.

Những bí ẩn của hoa văn Kbach

Nhiều hoa văn ở đây mô tả sử thi Campuchia, hoặc trích dẫn từ Jataka, bộ sưu tập đồ sộ gồm hơn năm trăm câu chuyện ghi lại hành trình giác ngộ của Phật qua vô số kiếp sống. Có lúc, ngài xuất hiện dưới hình dạng con người, động vật hoặc các sinh vật huyền thoại. Mỗi kiếp sống đều vun đắp và hoàn thiện lòng dũng cảm, trí tuệ, từ bi.

Mỗi kiến trúc Khmer đều có tên riêng như Hy Lạp hay La Mã. Ngọn tháp này gọi là "Prang", hình ngón tay, thường được chạm khắc tinh xảo, là đặc điểm phổ biến của nhiều công trình tôn giáo của người Khmer.

Vì vậy, các đường nét này dường như không mang một hình ảnh cụ thể nào mà chứa đựng sự vi diệu biến ảo bên trong. Đó có thể là ngọn lửa, nhưng không phải ngọn lửa; đám mây nhưng không phải đám mây, con vật nào đó nhưng cũng không phải con vật…

Và đây mới là điều khó hiểu nhất. Những hoa văn lặp lại ở đây tưởng chừng vô nghĩa, nhưng bạn hãy cẩn thận với chúng. Điển hình như bức tường đỏ này, nếu bạn đến đó nhìn vào một lúc lâu, các đỉnh cao nhô ra sẽ đổi màu, các hình thể bên trong cũng bắt đầu thay đổi, những gì bạn thấy sẽ không giống như ban đầu nữa. Nhiều phần ở ngôi chùa Khmer này đều để lại hiệu ứng thị giác tương tự.

Đây có thể là một bí ẩn huyền hoặc, hay đơn giản chỉ là các nguyên tắc về hình học được áp dụng khéo léo từ xa xưa mà ngay cả người Khmer ngày nay cũng không còn nắm rõ. Dù sao đi nữa, những chi tiết tinh xảo này đã bắc một chiếc cầu đến vùng đất tâm linh xa xôi, tạo nên kho tàng ký ức cho ngọn tháp vươn cao giữa đời sống tất bật quanh dòng kênh.

Đến thăm ngôi chùa Khmer này là một cảm giác mông lung khi bạn chiêm ngưỡng vẻ đẹp huyền ảo của các khái quát hình học cách điệu tầng tầng lớp lớp của nhiều đời, nhiều kiếp đã diễn ra. Và sau cùng là câu hỏi: Những chi tiết này đang truyền đạt điều gì đến chúng ta? Ai đã tạo ra chúng?

Chantarangsay chỉ là chùa nhỏ nằm khuất trong con hẻm đông người. Nhưng ngọn tháp vàng trầm lặng của nó vẫn rực rỡ giữa ban mai, đưa tiếng chuông chùa, hương trầm và ánh mắt bình thản của tượng Phật lan rộng trong không trung, len lỏi vào mọi ngõ ngách của thành phố. Đó là vẻ đẹp phong phú trong bản sắc tinh thần của Sài Gòn, mang đến ví dụ sống động về cách mọi người đón nhận một đời sống chan hòa, cởi mở, ngay cả đối với sự khác lạ của những bí ẩn của tâm linh.

Tài liệu tham khảo:

• Le décor et la sculpture Khmers par Henri Marchal
• Les ensembles ornementaux illimités d'Angkor
• Wonders of Cambodia
• God and King : The Devaraja Cult in South Asian Art & Architecture