Biệt thự đẹp, người Anh ở Sài Gòn và kết thúc buồn của một tù nhân

Có rất nhiều ngôi nhà xinh đẹp cũ kỹ ở Sài Gòn, chúng đều gắn liền với những nhân vật, sự kiện khác nhau xảy ra trong thành phố. Một sáng cuối tuần, biết đâu bạn sẽ lạc vào cầu thang uốn khúc nối liền với các hành lang điện ảnh này… Lúc đó, câu hỏi vẫn thường: Ai là chủ nhân xây ngôi nhà đẹp này, ông ấy là người như thế nào, chuyện gì đã xảy ra…

Biệt thự số 9 Trần Cao Vân và những buổi thư giãn cuối tuần

Con đường ngắn này cách đây hàng trăm năm là nơi ở của cộng đồng Tây Âu ở Sài Gòn. Những ngôi nhà còn sót lại không mang màu sắc Pháp thường thấy. Bạn đã từng ghé thăm anh em người Ý phóng khoáng, còn bây giờ, hãy đến với cơ ngơi của một người Anh nghiêm túc.

Đó là một kiến trúc đơn giản, cứng cáp, gọn gàng đúng như tính cách người Ăng-lê. Bạn không tìm thấy bất cứ chi tiết trang trí dư thừa nào, chỉ những console trên mái mới có được đường cong duy nhất.

Tuy vậy, bạn sẽ đi qua lối nhỏ đầy cây xanh hiếm thấy trong thành phố chật chội. Sau đó là các góc nhỏ ấm cúng hoặc chiếc cầu thang thêu hoa dệt gấm quanh co phức tạp...

Sau cùng, đừng quên những lớp ngọt ngào phức tạp này, đây là lựa chọn tốt nhất ở đây (các lựa chọn khác... rất khác). Khi hương vị kỳ ảo đang tan ra quyến rũ, đó chính là lúc cần phải nhớ chút ít về… chủ căn nhà.

Ngân hàng Chartered và người Anh kém may mắn

Thật ngạc nhiên khi biết biết rằng ngân hàng mà chúng ta thường quen gọn “Standard Chartered” đã có mặt ở Sài Gòn từ năm 1901, có trụ sở nằm ở số 3 đường Hồ Tùng Mậu ngày nay. Còn ngôi nhà mà bạn đang ngồi ăn chiếc bánh mềm mại ngàn lớp chính là tổ ấm của George Alexander Johnston, một nhân viên cao cấp của Chartered.

Ông Johnstone được ghi nhận lần đầu tiên trong các tài liệu của ngân hàng vào năm 1927, kết hôn với một cô gái Anh khác ở Sài Gòn vào năm 1933. Johnstone dường như có đời sống cân bằng, làm việc chăm chỉ, chơi thể thao, di chuyển liên tục qua các chi nhánh ở Hải Phòng, Hà Nội và ngay cả Đông Nam Á. Đó là nguồn cơn của vấn đề sau này…

Johnstone trong một chuyến công tác đã ở lại Singapore vào năm 1942, khi đảo quốc này bị quân Nhật xâm chiếm. Là một người Anh, nước thuộc phe Đồng Minh trong thế chiến, Johnstone vội vàng sơ tán khỏi đây bằng đường biển. Tuy nhiên, tàu của ông bị đánh chìm. Nhân viên ngân hàng gạo cội bị quân Nhật bắt giam trong ba năm, di chuyển từ trại giam ở Malaysia rồi đến Indonesia.

Đến tháng 10 năm 1945, Johnstone được thả, hồi hương trở về Liverpool, quê hương của mình. Từ đó, không còn thông tin nào về ông nữa, ngay cả việc quay lại Sài Gòn.

Thực trạng của Johnstone khi quay về Anh vẫn là một dấu hỏi không có lời đáp. Nhưng chắc chắn rằng việc kết thúc sự nghiệp ở phương Đông theo cách này nằm ngoài tưởng tượng của ông. Cũng như việc ngày nay, ngôi nhà Sài Gòn vững chắc, thanh nhã ông từng chung sống với người vợ thân yêu, mở rộng cửa đón chúng ta với chiếc bánh ngọt ngào ngàn lớp, càng nằm ngoài tưởng tượng. Nhưng dù sao, thật may mắn khi mọi thứ Johnstone xây đắp vẫn còn nguyên vẹn, xinh tươi và câu chuyện về một người Anh lưu lạc ở Sài Gòn hàng trăm năm trước vẫn chưa chìm vào quên lãng.

Tài liệu tham khảo:

• Chartered Bank of India-Australia and China (Annuaire général de l’Indochine française, 1901, II-715) - Les entreprises coloniales françaises
• Sumatra Internees including AANS & QA Military Nurses, a few male military personnel interned as civilians [Padang Group] but not including Dutch nationals - Compiled by Jonathan Moffatt, Michael Pether, Becca Kenneison
• List of Internees at Padang and Bankinang - The Palembang and Muntok Internees of WW2
• Annuaire complet (européen et indigène) de toute l'Indochine, commerce, industrie, plantations, mines, adresses - Gallica