Khai quật hai mươi viên ngọc ẩn mình trên bưu điện Thành phố

Công trình to lớn ở trung tâm Sài Gòn có mặt tiền nổi bật với nhiều phù điêu trang trí tinh xảo, họa tiết cầu kỳ đối xứng tỏa ra hai bên. Dưới bàn tay tài năng của kiến trúc sư trưởng Marie-Alfred Foulhoux, vẻ ngoài tuyệt sắc vẫn mặn mòi dù đã trải qua hơn một thế kỷ. Nhưng những chi tiết thú vị nhất vẫn còn ẩn mình trước những đôi mắt vội vã…

Hai mươi tên tuổi lỗi lạc trên Bưu điện Thành phố có thể bạn đã bỏ qua

Xen giữa các khung cửa sổ là những cụm hoa lá uốn lượn, bên trong có khung chữ nhật màu đỏ đậm khắc nhiều cái tên. Mặt tiền Bưu điện Thành phố có hai mươi bảng như thế. Những ai đã được vinh danh?

Cùng đi theo thứ tự từ trái sang phải nhé:

1. Gramme (1826 - 1901):

Zénobe Gramme là nhà phát minh người Bỉ đằng sau ý tưởng máy dynamo tạo dòng điện một chiều liên tục. Đây là một bước nhảy vọt, từ điện chỉ dùng trong phòng thí nghiệm đến dùng vận hành máy móc và chiếu sáng.

2. Morse (1791 - 1872)

Samuel Morse đã phát minh ra mã Morse quen  thuộc và máy điện báo. Lần đầu tiên trong lịch sử, thông tin có thể chạy nhanh hơn... con người, ngựa hay tàu. Đóng góp của ông mở đường cho viễn thông hiện đại như điện thoại, fax, mạng dữ liệu và Internet. Và tín hiệu báo phổ biến nhất là SOS: “... --- …” bạn thường gặp trong truyện thám tử.

3. Daniell (1790 - 1845):

John Frederic Daniell là nhà hóa học và khí tượng học người Anh. Ông nghiên cứu về thời tiết, độ ẩm, nhiệt độ… Năm 1936, Daniell phát minh ra pin Daniell cung cấp dòng điện ổn định hơn so với pin Volta - một phát minh tuyệt vời cho hệ thống điện báo thế kỷ 19.

4. Oerstedt (1777 - 1851):

Hans Christian Ørsted là nhà vật lý, hóa học người Đan Mạch. Ông phát hiện dòng điện có thể làm lệch kim nam châm và mở ra lĩnh vực điện từ học.

5. Descartes (1596 - 1650):

René Descartes là nhân vật rất quen thuộc - nhà toán học, triết học và khoa học gia người Pháp. Chúng ta thường dùng hệ tọa độ Đề-các với trục x-y quen thuộc ở chương trình phổ thông. Trong triết học, ông nổi tiếng với câu nói hoài nghi: Tôi nghi ngờ, tôi suy nghĩ, vì vậy tôi tồn tại” (dubito, ergo cogito, ergo sum). Nhưng trong phiên bản tiếng Việt, chúng ta thường tỉnh lược thành: “Tôi tư duy, tức là tôi tồn tại”.

6. Franklin (1706 - 1790):

Benjamin Franklin là một nhà phát minh, nhà khoa học, tác giả và chính khách người Mỹ. Ông nổi tiếng “kéo điện từ trên trời xuống” bằng một con diều trong cơn mưa giông, từ đó chứng minh bản chất sét và điện giống nhau. Sau đó, ông tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện cột thu lôi, bảo vệ những tòa nhà khỏi bị sét đánh... ngang tai. 

7. Laplace (1749 - 1827):

Pierre-Simon Laplace là nhà toán học, thiên văn học người Pháp, người đã dùng toán học để mô tả chuyển động hành tinh, quỹ đạo, thủy triều … Cũng nhờ ông mà "xác suất" trở thành một ngành toán học dùng cho thống kê, đo lường và dự đoán. Câu chuyên này gợi về phần ký ức khó phai của đời sinh viên với môn toán cao cấp khó nhằn.

8. Louis XI (1423 - 1483):

Vua Pháp trị vì từ 1461 đến 1483, không phải nhà khoa học nhưng có tầm nhìn táo bạo. Dưới triều đại của ông, các sứ giả hoàng gia phải cưỡi ngựa đi từ trạm này sang trạm khác. Cứ khoảng 15–20km người ta đổi ngựa dọc đường để truyền lệnh nhanh trên khắp vương quốc. Có thể xem một dạng hỏa tốc... bằng ngựa của thế kỷ 19.

9. Volta (1745 - 1827):

Alessandro Volta là nhà vật lý người Ý, người đầu tiên phát minh ra pin điện chấn động giới khoa học. Phát minh này thúc đẩy hàng loạt nghiên cứu về điện, điện phân, điện từ, đến điện báo… Tên ông thì…học sinh nào cũng từng gặp, dù có thể lúc ấy chẳng biết Volta là ai với phiên âm là Vôn (V).

10. F. Arago (1786 - 1853):

François Arago là nhà vật lý, thiên văn học người Pháp, từng làm đến chức vụ thủ tướng. Ông đã tìm ra cảm ứng điện từ và chứng minh rằng một cuộn dây có dòng điện chạy qua có tính chất như một thanh nam châm. Những nghiên cứu của ông góp phần giúp Faraday đi tới cảm ứng điện từ đằng sau máy phát điện và động cơ điện sau này.

11. Chappe (1763 - 1805):

Claude Chappe là nhà phát minh người Pháp, người phát triển điện báo quang học. Mỗi trạm quan sát tín hiệu từ xa bằng kính viễn vọng rồi tiếp tục chuyển đến trạm kế tiếp, bỏ qua sự giúp sức của... ngựa. Nhờ đó mà thông tin đi xa nhanh hơn nhiều so với người đưa thư. Đây có thể xem là khỏi đầu của viễn thông đường dài ở Pháp trước khi điện báo xuất hiện.

12. Ampere (1775 - 1836):

André-Marie Ampère là nhà vật lý và toán học người Pháp. Ông giải thích được mối quan hệ giữa dòng điện và từ trường - hai dây dẫn có dòng điện có thể hút hoặc đẩy nhau tùy chiều dòng điện chạy qua. Tên ông thì quá quen thuộc với đời học sinh: một dòng điện có cường độ 2A…

13. Gay-Lussac (1778 - 1850):

Joseph Louis Gay-Lussac là nhà hóa học và vật lý người Pháp, nổi tiếng với những nghiên cứu nền tảng về chất khí như cách các khí giãn nở theo nhiệt độ và phản ứng theo những tỉ lệ thể tích. Ông từng ngoạn mục cống hiến cho khoa học khi tự bay trên khinh khí cầu, lên hơn 7.000 mét để đo nhiệt độ, áp suất và lấy mẫu không khí. Hơn 200 năm trước mà đã bay đến độ cao gần bằng đỉnh Everest thì cụ ngầu thât! 

14. Galvani (1737 - 1798):

Luigi Galvani là nhà khoa học người Ý, nổi tiếng với những thí nghiệm làm chân ếch chết co giật khi được kích thích điện. Từ đó, ông cho rằng cơ thể động vật có một dạng “điện” riêng, và quan điểm sau này từng gây tranh luận với Volta. Những quan sát của ông cũng mở ra điện sinh học với điện tâm đồ, điện não đồ, máy tạo nhịp tim cùng nhiều công nghệ thần kinh hiện đại.

15. Faraday (1791 - 1867):

Michael Faraday, nhà khoa học người Anh đứng sau nhiều định luật nền tảng vật lý, hóa học dù gần như không được học hành chính quy. Một phần tuổi thơ dữ dội của ông từng là thợ đóng sách, xem cọp sách khoa học ở cửa hàng. Ông nổi tiếng với phát hiện từ trường thay đổi có thể tạo ra dòng điện cảm ứng trong những bài Vật lý phổ thông. Khám phá này đặt nền móng cho nhiều công nghệ điện hiện đại từ máy phát điện, máy biến áp đến máy chụp cộng hưởng từ MRI.

16. De la Rive (1801 - 1873):

Auguste de la Rive là nhà vật lý người Thụy Sĩ. Ông dành phần lớn sự nghiệp để nghiên cứu điện và điện hóa. Có thể bạn đã nghe phương pháp mạ vàng bằng điện của ông: dùng dòng điện để phủ một lớp kim loại mỏng lên bề mặt vật liệu. Nguyên lý đến nay vẫn còn được dùng trong trang sức, linh kiện và công nghiệp.

17. Davy (1778 - 1829):

Humphry Davy là nhà hóa học người Anh, người dùng điện phân để tách các nguyên tố như kali và natri ra khỏi hợp chất. Ông còn phát minh đèn an toàn Davy giúp giảm nguy cơ cháy nổ khí trong hầm mỏ. Có thể bạn chưa biết, Davy chính là người nhận Faraday vào làm trợ lý tại Royal Institution - một bước ngoặt lớn trong cuộc đời khoa học của Faraday.

18. Foucault (1819 - 1868):

Léon Foucault là nhà vật lý người Pháp với con lắc Foucault nổi tiếng năm 1851. Thí nghiệm ngoạn mục của ông cho thấy Trái Đất đang tự quay ngay dưới chân chúng ta: con lắc gần như giữ nguyên mặt phẳng dao động, còn mặt đất bên dưới từ từ xoay theo Trái Đất. Đến nay, thí nghiệm vẫn được tái hiện tại Panthéon, Paris - nơi ông trình diễn trước công chúng hơn 170 năm trước.

19. Ohm (1789 - 1854):

Georg Simon Ohm là nhà vật lý người Đức. Ông tìm ra mối quan hệ giữa điện áp, dòng điện và điện trở: cường độ dòng điện chạy qua một dây dẫn tỉ lệ thuận với hiệu điện thế đặt vào hai đầu dây và tỉ lệ nghịch với điện trở của dây. Chắc công thức tuổi thơ đã kịp ùa về trong đầu bạn với I, U, R.

20. Joule (1818 - 1889):

James Prescott Joule là nhà vật lý người Anh, vốn là một cái tên rất quen thuộc được cô giáo Vật lý tận tình phiên âm Jun, đọc là… Giun. Ông nghiên cứu về mối liên hệ giữa điện, nhiệt và năng lượng và chỉ ra rằng dòng điện chạy qua vật dẫn sẽ sinh nhiệt. Từ đó ra đời định luật Jun - Len-xơ đằng sau những món đồ ta dùng như bàn ủi, bếp điện, ấm điện, cầu chì.

Không chỉ là những cái tên lịch sử

Khi phát hiện những viên ngọc ẩn mình này, ta mới thấy người thiết kế Bưu điện Thành phố thật chẳng đơn giản. Ông có thể chọn cách trang trí với hoa văn, họa tiết lặp lại như phần lớn công trình khác, nhưng lại khắc tên hai mươi con người cạnh nhau trên một mặt tiền biểu tượng.

Một tòa bưu điện thời điểm đó xét cho cùng chỉ làm nhiệm vụ mang các dòng chữ từ tay người này đến tay người khác ở khắp cùng bốn bể. Đặt ở Sài Gòn trẻ trung, hai mươi cái tên như lời nhắc rằng mọi kết nối ta đang có hôm nay đều bắt đầu từ những đóng góp vĩ đại này. Còn bây giờ, mỗi khi đứng trước Bưu điện nổi tiếng, bạn có thể tiếp tục tò mò và khám phá thêm những chân trời thú vị.

Còn cô nàng Bưu điện sẽ chẳng bao giờ tự kể hết câu chuyện của mình.

Tài liệu tham khảo:

• Zénobe-Théophile Gramme - Britainnica
• Pierre-Simon Laplace - Math History
• Benjamin Franklin and the Kite Experiment - The Franklin Institute
• L'histoire de La Poste en France: plus de cinq siècles d'évolution - La Poste