Chốn nghỉ dưỡng bí mật của những chuyến tàu huyền thoại

Nếu chạy xe dọc kênh Nhiêu Lộc, có thể bạn đã từng bị thu hút bới những "khẩu pháo" sẫm màu đồ sộ này. Nhìn từ trên cao, chúng cuộn từng lớp như nhiều con sóng khổng lồ chắc nịch, khác hẳn các dãy nhà bé nhỏ xung quanh.

Khối nhà này hiện tại nằm ngay sau ga Sài Gòn, điểm dừng chân cuối cùng của chuyến tàu Thống Nhất.

Đề-pô Chí Hòa

Ngoài ga hành khách và hàng hóa, hệ thống đường sắt còn cần những cơ sở kỹ thuật để chăm sóc các bác đầu máy và vô số chị toa xe. Đề-pô là một trong số đó. Chữ này được người Việt đọc theo phiên bản dễ phát âm hơn từ tiếng Pháp: Dépôt. Có thể hiểu đơn giản đây tiệm spa quen thuộc, nơi những cỗ máy được chăm sóc, tắm rửa sạch sẽ, kiểm tra, bảo dưỡng, sửa chữa trước khi lên đường lần nữa.

Trước những năm 1930, ga Sài Gòn cùng các công trình kỹ thuật phụ trợ nằm quanh khu vực chợ Bến Thành. Khi tuyến Bắc - Nam sắp nối liền, vùng trung tâm trở nên quá tải, đường ray cắt ngang phố xá, xe cộ ùn tắc, còn nhà xưởng không đủ chỗ cho số đầu kéo ngày một nhiều. Người Pháp buộc phải tìm mặt bằng khác.

Khu Chí Hòa đã được chọn. Mảnh đất mới rộng gần 80.000 m², được quy hoạch bao gồm ga hàng hoá, một khoảng sân đủ rộng để các toa xe tập kết thoải mái hơn thay vì chen chúc như chỗ ở cũ. Sau đó, người Pháp cũng xây các phân xưởng quy mô hiện đại hơn cho việc chăm sóc các đầu tàu hơi nước. Để bảo vệ các bác đầu tàu này, họ dựng lên những mái vòm ấn tượng mà bạn nhìn thấy, chúng vẫn còn nguyên vẹn cho tới hiện nay.

Chuyến tàu huyền thoại và tiệm thư giãn công nghiệp

Năm 1936, khi tuyến đường sắt Sài Gòn nối với Hà Nội hoàn thành, nó được xem là một kỳ tích. Đây là tuyến dài nhất Đông Dương với những toa hay nhà hàng được sánh ngang châu Âu. Ban đầu người Pháp tính chuyện đưa con tàu đi sâu vào nội địa, ngắn hơn khoảng 400 cây số. Nhưng cuối cùng họ vẫn chọn men theo bờ biển, chấp nhận đường dài hơn, hiểm trở hơn, vì dân cư và hàng hóa tập trung ở đó. Nhờ quyết định ấy, hành khách hôm nay mới có được các khung cảnh biển xanh, đèo cao, núi non chập chùng miên man ngoài ô cửa sổ.

Mặc dù hành trình trùng điệp miên man rực rỡ, nhưng những bác đầu máy hơi nước phải làm việc cực kỳ vất vả suốt quãng đường dài tới 1.729 km. Các bác gồng gánh đưa mọi người vượt núi cao, đặc biệt qua con đèo Hải Vân huyền thoại, căng mình giữa cái nắng khắc nghiệt có khi lên tới gần 50 độ, lầm lũi trong mịt mù gió sương lạnh giá... Dọc đường, đôi khi đá cuội văng trúng làm trầy xước thương tích, ma sát liên tục với đường ray, mặt mũi lem luốc vì bụi than… Về đến nhà Sài Gòn, các bác thấm mệt, rã rời và cần gấp một tiệm spa xịn xò.

Ở đây, sau quá trình nghỉ ngơi xứng đáng, hồi phục thể lực bằng cách tra dầu mỡ, siết bu lông, kiểm tra bánh xe... Các bác lại nạp đầy than và thư giãn chờ đến lúc lên đường cho chuyến kế tiếp.

Những tầng mái ảo diệu và nơi nghỉ ngơi lý tưởng

Thời gian trôi qua, than và hơi nước nhường chỗ cho dầu diesel. Sau năm 1975, đề-pô Chí Hòa được phân ra thành Xí nghiệp Đầu máy Sài Gòn và Xí nghiệp Toa xe Sài Gòn trên cùng khu đất. Nhưng công việc chính ở đây gần như không đổi, vẫn chăm đón những đầu máy miệt mài trên tuyến đường sắt Bắc Nam.

Có khá nhiều công trình lớn nhỏ trong khuôn viên, nhưng nổi bật nhất vẫn là xưởng chính với lớp mái ngói kỳ ảo. Những vòm cong đậm màu thời gian tiếp nối nhau, tịnh tiến đều đặn, hàng này đến hàng kia, tạo nên làn sóng viễn tưởng giữa khung cảnh Sài Gòn êm đềm.

Về cơ bản, cấu trúc này nhằm mục đích để đưa ánh sáng tự nhiên vào sâu bên trong và rải đều khắp mặt sàn, đồng thời chắn những tia nắng gắt chiếu thẳng xuống. Với một xưởng sửa chữa ở xứ nhiệt đới, điều này cực kỳ quan trọng.

Kiểu lấy sáng này được dùng tương đối nhiều trên thế giới. Tuy nhiên, chúng thường có dạng đường thẳng thô cứng chứ hiếm khi uốn cong điệu đà trên quy mô cực lớn như bạn thấy tại đây.

Thiết kế mái cong kiểu này lặp lại khá nhiều ở các quy mô nhỏ khác, ở các nhà xưởng khác bên trong, để đảm bảo sự trùng điệp mê hoặc được kéo dài suốt khu vực.

Sau khi được chăm chút tỉ mỉ dưới các khối bê tông kì thú. Những đầu máy sẽ ra góc quen thuộc của mình trong lúc đợi lăn bánh tiếp tục. Thảnh thơi thư giãn một lần nữa dưới không gian xanh mát và nên thơ không kém gì cung đường sắt nổi tiếng.

Thành phố đang đổi thay quanh dãy mái vòm. Rồi sẽ có nhiều tuyến metro, các đoàn tàu mới nhanh hơn, hiện đại hơn, rồi cũng sẽ có khu nghỉ dưỡng to lớn, bề thế hơn... Nhưng hôm nay, vẫn có những đầu máy lặng lẽ quay lại đề-pô Chí Hòa sau hàng ngàn cây số. Chốn đi về suốt gần một thế kỷ này giờ đây hoàn toàn xứng đáng được gọi là một huyền thoại.

Tài liệu tham khảo:

• Magazine N°561 Janvier 2001 - La Jaune et la Rouge
• Les entreprises coloniales françaises
• Notre Indochine - Madeleine & Antoine Jay
• Roche (Auguste), ingénieur titulaire des Chemins de fer du Viet Nam - FranceArchive