Những trái khổ qua quý phái nhất Sài Gòn và câu chuyện đổi thay của nông nghiệp

Một kiến trúc Đông Dương điệu đà nằm ở góc Nguyễn Bỉnh Khiêm giao với Điện Biên Phủ. Ngày nay, sắc hồng ấn tượng của nó vẫn bừng sáng cả khu vực nhộn nhịp của thành phố.

Đây là một trong những con đường lâu đời nhất thành phố. Thời Pháp, phần lớn các cơ quan đặt trụ sở tại đây đều gắn liền với các ngành liên quan đến cây cối và đất đai. Tòa nhà này cũng vậy - một địa điểm thú vị ít được chú ý. Hãy cùng bắt đầu với câu chuyện…

Người Pháp và nông nghiệp miền Nam

Ngay khi đặt chân đến phía Nam, người Pháp đã kinh ngạc về sự phát triển của nông nghiệp ở vùng đất này. Bất kì người dân nàom thậm chí trẻ em cũng quen với việc đồng áng. Kỹ thuật thâm canh của bà con nông dân thời đó đã đạt đến trình độ bậc nhất Đông Dương, đúc kết qua câu tục ngữ “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”, hay câu cách ngôn nổi tiếng thời thuộc địa“Người Việt trồng lúa, người Campuchia xem lúa và người Lào lắng nghe”.

Dù vậy mọi thứ vẫn chỉ dừng lại ở cách làm truyền thống, thô sơ. Để quyết định mùa màng bội thu hay không phần lớn dựa vào sự may rủi và kinh nghiệm truyền miệng. Một năm thiên tai, loài sâu bệnh lạ… đều có thể phá hủy tất cả.

Lúc này, khoa học bắt đầu vào cuộc. Ban đầu, các phòng ban hỗ trợ và nghiên cứu nông nghiệp được lập ra rất nhiều, nhưng nhìn chung đều không có hệ thống. Bởi lúc này, người Pháp dồn tâm sức và tiền bạc vào những thứ sinh lời nhanh, dễ thấy hơn như khai thác mỏ, cao su hay đầu tư vào hạ tầng đường sắt, bến cảng…

Chỉ đến khi các vùng nông nghiệp thuộc địa lân cận như Philippines của Tây Ban Nha hay Indonesia của Hà Lan bắt đầu vượt mặt nhờ được đầu tư bài bản, cùng với áp lực phải khai thác sản lượng nhiều hơn sau Thế chiến thứ nhất, nước Pháp mới quyết định thay đổi. Một tổ chức hoành tráng ra đời để đáp ứng tất cả. 

Tòa nhà 58 Nguyễn Bỉnh Khiêm và Viện khoa học Đông Dương

Đây là một trung tâm tầm cỡ với mục tiêu không chỉ nghiên cứu về nông nghiệp mà bao gồm cả lâm nghiệp, ngư nghiệp, được đặt tên: Viện khoa học Đông Dương.

Vào ngày 19 tháng 5 năm 1919 đã diễn ra lễ đặt viên đá đầu tiên. Công trình được quy hoạch thành một quần thể bề thế bao gồm nhiều tòa nhà với nhiều phòng chức năng như thí nghiệm hóa nông, tuyển chọn giống lúa, canh tác cơ giới... Trung tâm này cũng quản lý luôn Thảo Cầm Viên gần đó, xuất bản các ấn phẩm khoa học, tổ chức các trường dạy nông nghiệp và kết nối Sài Gòn với mạng lưới khoa học quốc tế.

Thực tế, những gì tổ chức này đã làm gần như đặt nền móng cho ngành nông nghiệp hiện đại của miền Nam, điều này cực kì to lớn nếu chỉ xét riêng trên khía cạnh khoa học. Bởi rất nhiều giống lúc chất lượng mới được phát minh, hay việc đưa cây cao su, cà phê đưa Việt Nam lên nhóm hàng đầu thế giới.

Nhiều năm sau, Viện Khoa học Đông Dương được chia tách, đổi tên thành Viện Nghiên cứu Nông nghiệp, rồi thành trụ sở phòng Nông nghiệp và Chăn nuôi. Hiện nay, đây là khu liên cơ thuộc Bộ Nông nghiệp.

Toà nhà với những trái khổ qua sang trọng

Trên thực tế, khu 58 còn bao gồm cả ngôi biệt thự đang được quán cà phê nổi tiếng thuê, nhưng tòa nhà màu hồng này mang đến sự ngạc nhiên hơn cả. Một kiến trúc đồ sộ mềm mại với cấu trúc hoa mỹ đối xứng của các ô cửa gỗ dài, bông gió, băng ngang… làm cho cả công trình vì thế thanh thoát nhẹ nhàng hơn.

Thông thường, việc quyết định họa tiết trang trí sẽ dựa trên sở thích của kiến trúc sư. Điều làm nên sự đặc biệt của tòa nhà này là những dàn khổ qua chạy dọc theo các gờ tường.

Chúng được đắp nổi bằng gốm với chi tiết tinh xảo cho cảm giác khá chân thật. Những dây lá vươn dài, bề mặt sần sùi của trái, bông hoa… thậm chí có cả các con bọ chuyên ăn loại trái này. Đây là dàn khổ qua sang trọng nhất ở miền Nam, bạn sẽ không thể bắt gặp ở bất cứ đâu.

Tất nhiên, vẫn có các chi tiết bắt mắt ấn tượng khác như mảng bông gió với hoạ tiết hoa sen bên dưới, nhưng thành thật mà nói, sự hấp dẫn không thể sánh bằng... khổ qua.

Thiết kế tổng thể được thực hiện dưới sự chỉ đạo củaLéon Moreau, kiến trúc sư kiêm Trưởng ban Công trình Dân dụng Nam Kỳ. Có rất ít tài liệu nói về nhân vật này, nhưng bạn có thể hình dung ông đã dành tình cảm như thế nào với loại trái có vị đắng đặc trưng của người Nam Bộ. Hoặc Léon Moreau đã bị chinh phục hoàn toàn khi trải nghiệm qua tất cả các biến thể dồn thịt, xào trứng, nấu canh... như chúng ta ngày nay.

Sau cùng bạn thấy đó, thành phố chúng ta đang sống luôn ẩn chứa những hấp dẫn bất ngờ đợi chờ được khám phá. Một công trình cổ điển kiểu Pháp nhưng lại dùng các họa tiết trang trí đặc trưng rất đời thường của người Việt, mang lại cảm hứng hoa mỹ tuyệt đẹp. Hãy ngắm nhìn mọi thứ xung quanh mình, biết đâu ở góc nhỏ nào khác của Sài Gòn, vô tình ngước lên, bạn lại bắt gặp thêm… một món ăn nữa thì sao?

Bài viết có tham khảo tài liệu của:

• Fondation de l'Institut scientifique de l'Indochine
• L'organisation de l'agriculture coloniale en Indochine et dans la métropole