Niệm Sư Từ và những câu chuyện chưa kể

Lúc này đang hè, ánh mặt trời chiếu qua các tán cây làm bóng đổ dài hơn trên mặt sân yên tĩnh của trường Hùng Vương, tiếng ve râm ran vang xa rồi bỗng chốc im bặt, tạo thành từng khoảng nghỉ mênh mông kì lạ.

Dù toàn bộ ngôi trường đã bước vào kì nghỉ hè, góc nhỏ này vẫn được chăm chút cẩn thận như bao ngày khác trong năm.

Một miếu thờ nhỏ nằm kín đáo gọn ghẽ...

Niệm Sư Từ và văn hóa của người miền Nam

Giống như ngôi nhà nhỏ nhắn với mái ngói vảy cá đặc trưng kiểu Việt Nam, những chậu cây xanh được cắt tỉa gọn gàng đặt xung quanh cùng hàng hoa sen ở giữa lối vào tạo nên một cảm giác trang trọng nhẹ nhàng. Đây chính là mái nhà để tưởng nhớ thầy cô quá cố đã từng giảng dạy tại đây.

Cái tên "Niệm Sư Từ" có thể chưa thật quen thuộc với nhiều người. Trên thực tế, kiểu miếu thờ này chỉ có mặt ở vùng Nam Bộ, nhiều nhất tập trung tại các ngôi trường ở An Giang, Trà Vinh… với tên gọi khác nhau như "Miếu Tiền Vãng", "Miếu Tiên Sư". Trong đó, Niệm Sư Từ có mặt sớm nhất được xây từ năm 1943.

Ngôi miếu ở Sài Gòn có thể xuất hiện vào khoảng thập niên 1960 cùng thời điểm ngôi trường được xây dựng lại. Trước đó, đây là “Trường Tiểu học Nam sinh Chợ Lớn”. Dưới thời Pháp, việc tách riêng trường nam và trường nữ là chuyện bình thường, mỗi bên một cơ sở. Phải đến sau này, khi nam nữ học chung dưới một mái trường, cái tên ấy mới dần lùi vào dĩ vãng.

Người Việt và truyền thống tôn sư trọng đạo

Miếu Ân Sư cũng có trong truyền thống người Hoa, nhưng họ chỉ thờ một vị duy nhất. Các nhân vật còn lại nếu có sẽ được phân chia thứ bậc rõ ràng, ai được thờ chính, ai ở bên tả, ai bên hữu. Nhưng trong văn hoá của miền Nam tinh thần này khác hẳn, mọi thầy cô đều ngang nhau, được chăm lo hương khói như nhau.

Sự khác biệt ấy bạn sẽ thấy rõ khi bước vào bên trong. Phần bàn thờ ở trung tâm miếu quy tụ tất cả bài vị của các thầy cô quá cố nằm liền bên nhau, giống như một danh sách tri ân, tưởng nhớ. Không có thứ tự theo cấp bậc hay năm tháng mất, năm tháng tại vị ở trường.

Những thầy cô này là ai?

Một số thầy cô được ghi nhận năm mất, nhưng cũng có người không. Sớm nhất là các thầy cô đã qua đời vào năm 1961. Tuy nhiên, vào hai năm 1968-1969, số giáo viên qua đời nhiều bất thường, như thể có một sự kiện nào đó đã xảy ra vào quãng thời gian này.

Gần đây nhất là thầy Phan Thúc Xán cựu hiệu trưởng, mất vào năm 2024, người có những hoạt động đóng góp sôi nổi không chỉ riêng cho trường mà còn cho cả ngành giáo dục nói chung. Dù vậy phần bảng chính không còn chỗ, nên tên ông được đặt tiếp nối sang khung thờ kế bên, vẫn theo kiểu sẽ không có thứ tự cấp bậc như bạn có thể thấy:

Trước ông là cô Phạm Thị Nhơn. Cô Nhơn chỉ là giáo viên chủ nhiệm bình thường. Đây là một trong những câu nói của cô, đã để lại ấn tượng trong lòng học trò cũ mới, hay những người sau này cũng tiếp bước cô ở trường Hùng Vương.

"Một bác sĩ không giỏi, không tốt sẽ làm chết một bệnh nhân, khi đó là một thất bại. Còn một giáo viên nếu không giỏi, không tốt sẽ làm hư cả một thế hệ, khi đó là một đại thất bại."

Ai cũng có trong lòng một giáo viên mình đặc biệt yêu quý, kiểu tình cảm sáng lấp lánh. Vì vậy, ở bàn thờ, bạn bắt gặp thầy hiệu trưởng và cả người giáo viên bình thường nữa, tất cả đều được tưởng nhớ, không ai bị lãng quên.

Niệm Sư Từ hay trường Hùng Vương không phải là điểm nhấn quá đặc biệt trong thành phố để bạn đến tham quan. Nhưng chuyến đi trong tâm trí của chúng ta đến một vùng đất có câu chuyện phong phú, đẹp đẽ cũng quan trọng như khi bạn thật sự cất bước bên ngoài. Hãy thử tưởng tượng khi bạn trung niên, quay về mái trường cũ và thầy chủ nhiệm già hơn thập kỷ trước đang đứng lặng lẽ, trong một cách thức khác mà kỷ niệm, sự trân trọng giản dị thân thương vẫn còn có thể hiện hữu.