Lăng mộ và bức tượng cổ cô đơn

Có thể chúng ta quan tâm nhiều đến các công trình kiến trúc nổi tiếng ở Sài Gòn, nhưng một di sản khác đã không được chú ý đến, đó là những bức tượng. Nhiều trong số đó đến từ các bậc thầy điêu khắc trên thế giới. Trong đó có bức tượng này...

Tuy nhiên, trước hết hãy nói sơ về nhà bác học Trương Vĩnh Ký, người có công lớn nhất trong việc đưa chữ Quốc ngữ từ chỗ phôi thai trở thành văn tự chính thức, nâng cao dân trí của người Việt. Hãy thử tưởng tượng nếu bạn vẫn đang sử dụng chữ Hán Nôm, mỗi người phải thuộc lòng khoảng bốn ngàn ký tự (trong tổng số tám mươi ngàn) mới được xem là biết chữ. Lúc này, muốn phông bạt hoa mỹ trên mạng xã hội cũng khó. Nhưng ngày nay, chúng ta hoàn toàn có thể tha hồ đạo lý dễ dàng hơn, vì vậy hãy nhớ đến ông ấy...

Bức tượng Petrus Ký lưu lạc

Tượng đài được khánh thành vào buổi chiều ngày 8 tháng 1 năm 1928, cách đây gần trăm năm, trong khi kế hoạch thực hiện nó được đề xướng tận hai mươi năm trước đó. Chủ trì việc này là ông Nguyễn Văn Của, người Việt lừng lẫy với nhà in nổi tiếng nằm ở số 57 Nguyễn Du ngày nay. Cảnh quan xung quanh, bệ tượng, vận chuyển, lắp đặt… được thực hiện bởi công ty Lamorte, nhà thiết kế nội thất Nhà hát Thành phố, Thảo Cầm Viên, nhà thờ Hạnh Thông Tây…

Bây giờ hãy tìm hiểu về tác giả của nó, nhà điêu khắc lừng danh Constant Roux. Nhìn chung, không nhiều người đoạt giải Khôi nguyên La Mã, điển hình như Việt Nam cũng chỉ có mỗi kiến trúc sư Ngô Viết Thụ. Constant Roux thắng vào năm 1894 với tác phẩm Achilles mặc áo giáp của người mẹ, thần Thetis. Ở Pháp, có hơn 30 dấu ấn của ông hiện diện trên khắp các quảng trường, tòa nhà nổi tiếng. Bằng cách nào đó, Constant Roux chính là người thực hiện bức tượng Petrus Ký và hoàn thành vào năm 1927, khi đã 62 tuổi.

Đó là một chân dung tỉ lệ 1:1, miêu tả nhà bác học Trương Vĩnh Ký cầm sách, quấn khăn, khoan thai trong bộ trang phục truyền thống Việt Nam. Có một chút khắc khổ hay cô độc sâu sắc trong cách diễn tả thần thái của gương mặt. Những lớp áo, bàn tay, nếp vải… được khắc họa chi tiết, sống động dù chất liệu đồng qua thời gian đã bị ngả xanh.

Bức tượng ban đầu được đặt ở công viên gần Nhà thờ Đức bà, giữa không gian rộng lớn và bệ đỡ cao, hoành tráng từ công ty Lamorte suốt 47 năm sau ngày khánh thành. Những biến cố lịch sử cuốn theo nhiều thứ, kể cả tác phẩm của Constant Roux. Vì vậy hiện nay ông Petrus Ký đang cư ngụ ở một góc nhỏ trong Bảo tàng Mỹ thuật, cùng một người bạn nổi tiếng khác là Quách Đàm. Những dòng nước mưa qua năm tháng đã để lại nhiều vệt dài trên gương mặt tượng, càng làm rõ thêm ý định của Constant Roux ban đầu, miêu tả một thần thái cô độc.

Người thiết kế lăng mộ cho chính mình

Nằm ở góc Trần Hưng Đạo và Trần Bình Trọng, đây là công trình kiến trúc tuyệt đẹp ít được chú ý đến nếu so với ý nghĩa, năm tháng và chi tiết của nó. Phía trước, một cổng tam quan truyền thống nhưng đơn giản đi nhiều chi tiết giúp cấu trúc thanh mảnh, gọn gàng hơn. Ở đây, chúng ta có thể bắt đầu cảm nhận được sự “Pháp” trong tổng thể Á Đông này.

Ông Petrus Ký tự thiết kế lăng mộ cho mình, nó được xây dựng trước khi ông qua đời, năm 1989. Nếu theo quá trình thay đổi về kiến trúc ở Sài Gòn, việc đem các yếu tố truyền thống Việt Nam vào bộ khung Pháp thời điểm này đặc biệt sớm, hoặc ông Ký là một trong những người đầu tiên.

Các hoa văn phương Đông với tỉ lệ lớn hơn bình thường mang lại sự mềm mại, chúng làm cho các gờ phân chia trên mái bát giác chính trở nên chắc chắn mà vẫn uyển chuyển, nhã nhặn. Lớp ngói vảy cá đỏ rực giữa hàng cây xanh, trong lúc hàng cột kiểu Pháp tạo nên chút bề thế vừa phải. 

Trên hàng chữ Latin ca ngợi tri thức là vô số chi tiết nhỏ tinh xảo kỳ lạ mà ngày nay, không còn ai biết được ý nghĩa của chúng nữa.

Mọi chi tiết ở đây đều toát lên sự cân nhắc tỉ mỉ, dù chỉ là những thành phần đơn giản như hệ thống thông gió này. Hoa văn “thập giá” và khoảng trống được xử lý lấp đầy một cách tinh tế, đều đặn. Nhờ đó, các tia nắng có thể len lỏi vào trong.

Lúc này, một bức tượng bán thân khác đang trầm ngâm nhìn về phía ngôi mộ của chính mình, điềm tĩnh và thấu suốt. Đây là bản sao của tượng chính từng được đặt ở trường Petrus Ký trước kia, chìm đắm trong tổng thể ánh sáng chan hòa khắp không gian bình lặng. 

Trương Vĩnh Ký là nhà bác học tầm cỡ đầu tiên của Việt Nam. Dù vậy, bức tượng trăm năm của ông, một kiệt tác bị lãng quên trong góc khuất ở Bảo tàng lớn nhất thành phố. Lăng mộ gần 130 tuổi đời thậm chí còn ít được quan tâm hơn. Đúng như dòng chữ Latin phía trên đó: "Miseremini Mei Saltem vos Amici Mei" (Xin hãy thương xót tôi, ít nhất từ những người bạn hữu).