Vẻ đẹp của Lasan Taberd và những câu chuyện phía sau

Ngày nay, những mảng nắng vẫn đổ dài trên bức tường hàng trăm tuổi trên đường Nguyễn Du. Mặc dù lúc này, đây là trường trung học công lập, nhưng vài dấu hiệu của tôn giáo vẫn còn hiện diện. Lasan Taberd có thể được xem như ngôi trường có mặt đầu tiên của Sài Gòn… 

Hãy bắt đầu câu chuyện từ cái tên tưởng chừng quá quen thuộc này: Taberd và Lasan.

Trường Taberd và Giám mục Taberd

Có ba bộ tự điển quan trọng dẫn đến việc chúng ta sử dụng tiếng Việt như ngày nay. Thứ nhất, tất nhiên là bộ Việt - Bồ Đào Nha - Latinh do Alexandre de Rhodes biên soạn. Sau đó là Việt - Latinh - Hán do Giám mục Bá Đa Lộc biên soạn dựa trên bộ đầu. Hai bộ tự điển này ở dạng viết tay và chỉ có một bản duy nhất, kiểu như bí kíp tiếng Việt sơ khai.

Mãi đến năm 1838, cuốn từ điển trực tiếp hơn Latinh - Việt, do Giám mục Jean-Louis Taberd biên soạn và mang đi in tận… Ấn Độ mới ra đời, để phổ biến tiếng Việt dễ dàng hơn cho tất cả. Người Pháp gọi đó là “Từ điển Taberd”. Tên của ông cũng được đặt tên cho ngôi trường mà chúng ta thấy. Dù vậy, Giám mục Taberd không xây dựng trường Taberd.

Một linh mục tên Henri de Kerlan sáng lập trường Taberd vào năm 1874 bằng tất cả số tiền của riêng ông. Lúc này, cơ sở giáo dục chỉ bao gồm những dinh thự bằng gỗ được trưng dụng lại từ văn phòng làm việc của Thống đốc Nam Kỳ. Ban đầu, linh mục Kerlan hướng đến việc nuôi dạy trẻ mồ côi và trẻ lai Pháp bị bỏ rơi. Giai đoạn đó, trường có tên đơn giản là Ecole Taberd (Trường Taberd).

Ba năm sau khi trường đi vào hoạt động, linh mục Kerlan mắc bệnh đậu mùa và qua đời. Ông được chôn cất tại lăng của Cha Cả, một vinh dự hiếm có lúc bấy giờ. 

Dòng Lasan và trường Lasan Taberd

Trải qua nhiều đời hiệu trưởng, trường ngày càng mở rộng và được bàn giao lại cho dòng Lasan (Lasalliens), những người có kinh nghiệm giáo dục hơn vào năm 1889. Sau này, chúng ta thường gọi đây là trường Lasan Taberd, tuy nhiên mãi trong những năm thập niên 1920, trên các văn bản hành chính, trường vẫn mang tên Học viện Taberd Sài Gòn (Institution Taberd-Saigon).

Lasan là trường hợp đặc biệt của Công giáo, khi những tu sĩ ở đây không trở thành linh mục, một điều luật được đặt ra bởi người sáng lập dòng tu kỳ lạ này, Thánh Gioan Tẩy Giả La Salle.

Tuy nhiên, bản thân Thánh La Salle vẫn là một linh mục. Dù vậy, ông từ chức giáo sĩ và thành lập dòng Lasan vào năm 1684, nơi quy tụ những giáo viên nghèo dạy học cho trẻ em đường phố.

Đối với nhiều người, Lasan chỉ đơn giản là trường dòng. Nhưng sự thật to lớn hơn thế, trong suốt nhiều thế kỷ tiếp theo và đến tận bây giờ, di sản của Thánh La Salle đã góp phần định hình lại cách thức giáo dục trên nhiều khía cạnh quan trọng. Điển hình như việc dạy tiểu học theo hình thức tập thể và đồng bộ như ngày nay. Trước kia, chỉ những người giàu mới thuê giáo viên riêng cho con cái của mình. Hay cách ông tổ chức các lớp học vào ban đêm và chủ nhật dành cho công nhân trẻ sau giờ làm việc... rất giống với nhiều chương trình giáo dục bổ túc, mở rộng sau này.

Dòng tu giáo dục Lasan sau đó phát triển trên toàn thế giới, có mặt hầu như khắp mọi châu lục. Riêng Lasan Taberd Sài Gòn trải qua khá nhiều biến động lớn của lịch sử, có lúc bị trưng dụng làm trại tị nạn, rồi trường cao đẳng sư phạm... cho đến khi trở thành Trung học chuyên Trần Đại Nghĩa như ngày nay.

Vẻ đẹp cổ kính của trường Trần Đại Nghĩa

Dãy nhà ở giữa được xây lên sau khi phá bỏ các dinh thự gỗ cũ vào những năm thập niên 1880. Sau đó, tòa bên phải được hình thành. Tổng thể là một thiết kế học viện cổ điển xinh xắn. Bạn có thể thấy cấu trúc bao gồm một khung vòm lớn phía dưới, hai khung vòm nhỏ ở tầng trên, rồi lại đến hai ô cửa dài trên cùng. Mọi thứ theo hướng vút lên vững chãi, chạy dài lặp lại tạo nên khoảng sân đồng nhất và cổ kính.

Nếu có dịp đến đây, nhớ đừng quên những dãy hành lang cũ kỹ, chúng góp phần rất lớn tạo nên rung động trăm năm ở ngôi trường lâu đời nhất thành phố này.

Một phần vẻ đẹp của trường Trần Đại Nghĩa cũng đến từ những hàng cây cổ thụ già, chúng phủ tán xanh trên các bức tường vàng loang loáng. Những mảng thời gian xa xưa ẩn hiện khắp nơi điềm nhiên và thanh thoát.

Ngày nay, rất nhiều trong số sinh viên ở các đại học danh tiếng trên thế giới như Havard, MIT, Yale... từng là học sinh của ngôi trường trung học lâu đời này.

Mặc dù bên ngoài những gì bạn nhìn thấy có thể hơi khô khan, đơn giản. Nhưng bên trong là khung thời gian được giữ tươi tắn, chỉn chu suốt hơn một thế kỷ rưỡi, kể từ câu chuyện của người soạn ra bộ từ điển tiếng Việt quý giá, cho đến vị linh mục rộng lượng và dòng tu kỳ lạ chuyên dạy học. Một viên ngọc xinh đẹp kín tiếng giữa trung tâm Sài Gòn...

Tài liệu tham khảo:

• Henri Juhel des Isles de Kerlan (L'Institu de recherche France-Asie)
• Jean-Louis Taberd (L'Institu de recherche France-Asie)
• Les freres des Ecoles chretiennes au Vietnam, hier et aujourd’hui (Missions etrangeres de Paris)
• Saïgon – Ho Chi Minh ville : Institution Taberd (1874 – 2024)
• Saint Jean-Baptiste de La Salle (La Salle)