Những gì bạn chưa biết về chợ Lớn và nỗi buồn của Quách Đàm

Chợ Lớn và Quách Đàm là hai biểu tượng của Chợ Lớn. Tuy nhiên, rất nhiều điều về ông Quách và ngôi chợ của ông đã bị phóng đại chệch hướng, trong khi những chuyện quan trọng khác lại bị bỏ qua. Điển hình như…

Ai thiết kế Chợ Lớn?

Câu hỏi lớn này đã bị lãng quên. Người thiết kế Chợ Lớn là kiến trúc sư Auguste Delaval, người cũng thiết kế Bảo tàng Lịch sử trong khuôn viên Thảo Cầm Viên ngày nay. Tổng cộng có sáu công ty tham gia cuộc thi thiết kế Chợ Lớn, với chín bản vẽ được gửi đến. Người chiến thắng sau cùng là Auguste Delaval với cách diễn đạt bằng hình khối kích thước lớn nhưng được làm mềm mại đi bởi các chi tiết Trung Hoa đặc trưng. 

Hàng chữ bí mật vẫn còn trên tháp nước 

Sẽ thật đáng tiếc nếu bạn đến thăm Chợ Lớn mà bỏ qua hàng chữ nhỏ ở đây, hãy cố gắng tìm kiếm nó.

Quần thể tháp nước này được thiết kế bởi kiến trúc sư Coutenay, nhưng tượng đài ông Quách Đàm lại tạc bởi Điêu khắc gia Paul Ducuing, một người nổi tiếng khác với bức tượng vua Khải Định mà có thể bạn đã biết. 

Bức tượng Quách Đàm lúc này không còn ở Chợ Lớn. Vì lý do nào đó, ông đi du ngoạn đến thăm… nhà chú Hỏa đường Phó Đức Chính và tá túc lại đó cho đến nay. Bây giờ, hãy nói về câu chuyện của ông…

Quách Đàm và Chợ Lớn

Trong hồ sơ thầu, chi phí xây dựng Chợ Lớn không được vượt quá 300.000 tiền Đông Dương, nhưng Quách Đàm đã đóng góp 242.000 trong số đó. Tuy nhiên, việc ông có giàu lên nhờ bất động sản xung quanh chợ hay không vẫn là một dấu hỏi (nhưng hãy chắc chắn việc ông rất giàu trước đó nhờ kinh doanh lúa gạo thông qua khoản đóng góp này). 

Chợ Lớn được khánh thành 1928, nhưng Quách Đàm chưa bao giờ được nhìn thấy ngôi chợ của mình, ông mất vào năm 1927. Sau biến cố này, mọi thứ tuột dốc không phanh.

Chỉ vài năm sau khi Chợ Lớn đi vào hoạt động, gia đình Quách Đàm đã nộp đơn xin phá sản. Lúc này, 31.000 mét vuông đất xung quanh chợ và những thiết bị nhà xưởng bị ngân hàng tịch thu được định giá chỉ 25.000 tiền Đông Dương. Mặc dù lúc này là đại khủng hoảng kinh tế, nhưng nếu so với khoản đầu tư ban đầu, dường như không thể kết luận rằng đây là một phi vụ thành công.

Quách Đàm và khu phố cổ đường Hải Thượng Lãn Ông

Ai cũng biết tòa nhà cổ kính số 45 đường Hải Thượng Lãn Ông là trụ sở công ty Thông Hiệp của ông Quách Đàm. So với trước kia, nó đã bị đập mất một phần bên trái.

Trụ sở công ty Thông Hiệp còn nguyên vẹn và xe của ông Quách Đàm đậu phía trước

Nhưng nếu bạn đi về phía dưới, một bất ngờ khác bắt đầu từ số 57 kéo dài cho đến đường Triệu Quang Phục: đó là vẫn là công ty của ông Quách Đàm. 

Công ty này có tên là Thông Nguyên (Société Thong-Guan cotonnière), chuyên về sợi bông. Mặc dù rất lớn, có chi nhánh ở Campuchia, nhưng cái tên Thông Nguyên ít được nhắc đến. Hai tòa nhà 45 và 57 tuy tách rời nhau nhưng chung một kiểu kiến trúc cổ điển thường thấy ở các công trình xây trước năm 1920. Dãy nhà này được ông Quách Đàm thuê lại, không ai biết chủ nhân của nó.

Sân thượng tuyệt đẹp của dãy nhà công ty Thông Hiệp

Hiện nay, bên trong công ty Thông Nguyên bị chia nhỏ thành nhiều căn hộ cho thuê và xuống cấp trầm trọng. Dù vậy, nó vẫn giữ được chút ít vẻ đẹp xa xưa.

Quách Đàm, những vụ cháy và hai mặt khác biệt

Mặc dù được trao Huân chương Bắc đẩu bội tinh, nhưng đối với Quách Đàm, người Pháp vẫn có cái nhìn nghi ngờ nhất định. Công việc kinh doanh của ông khá kỳ lạ khi từ năm 1920 - 1926, xảy ra ba vụ cháy cực lớn đối với hai nhà máy xay xát lúa gạo của Quách Đàm. Tất cả đều được mua bảo hiểm trị giá lên đến hơn 50 triệu USD so với thời điểm hiện nay.

Mặt khác, ngay cả các quan chức Pháp cũng không thể làm gì được khi nhà máy xay gạo của Quách Đàm tạo ra đám bụi từ khu vực Chợ Lớn lan xuống tận cầu Calmette. Sau cùng, họ đi đến kết luận: “Trời ơi! Trở thành triệu phú để làm gì nếu bạn không có quyền gây phiền hà cho hàng xóm?”

Tuy nhiên, với cộng đồng, Quách Đàm lại là con người khác. Ông khởi xướng việc xây hội quán Nghĩa An, chi trả toàn bộ chi phí hồi hương cho tất cả tro cốt những người Triều Châu qua đời ở Sài Gòn muốn an táng trên quê cha đất tổ, đóng góp xây trường học... Ngay cả việc tài trợ khu chợ lớn nhất Sài Gòn cũng là di sản to lớn mà ông để lại cho đến nay.

Một đế chế sụp đổ

Quách Đàm qua đời vào năm 1927, người thừa kế chính thức của ông, Quách Khôi, cũng mất sau đó hai năm.

Rất nhanh, đài phun nước Chợ Lớn khánh thành năm 1930, nhưng chỉ sang năm 1931, người con còn lại đã nộp đơn xin phá sản công ty tàu biển.

Chỉ trong vòng hai tiếp theo, ngân hàng Đông Dương tịch thu hết tất cả tài sản của gia đình Quách Đàm. Một danh sách khá dài bao gồm đất đai tại Chợ Lớn, nhà xưởng dọc theo bến Bình Đông, các khu nhà bến Phú Định, Võ Văn Kiệt... Cuộc đại suy thoái trên thế giới năm 1929 cuốn phăng tất cả, bao gồm cái tên lừng lẫy gắn liền với ngôi chợ lớn nhất Sài Gòn.

Nỗi buồn của Quách Đàm

Sau khi Quách Đàm mất, ông được chôn cất ở gần khu vực chùa Giác Lâm. Một tài liệu của Trung Quốc nói rằng trước mộ có hồ nước lớn. 

Cũng theo tài liệu đó, sau năm 1975, khu vực này bị san lấp dần và những người dân ở đây đã chứng kiến việc khai quật ngôi mộ kiên cố. Chiếc quan tài gỗ quý bên trong vẫn nguyên vẹn, bộ xương người quá cố khá dài, phù hợp với vóc dáng to lớn của Quách Đàm. Không có vàng bạc nào được chôn theo, chỉ quần áo lụa nguyên vẹn. Tuy nhiên, số phận của hài cốt sau khi khai quật không bao giờ được nhắc tới. Một huyền thoại để lại ngôi chợ hùng vĩ nhưng dấu vết của chính ông lại bị xóa nhòa với thời gian.

Ngay cả ngày nay, một số tài liệu về Quách Đàm bạn đọc được vẫn có thể tiêu cực và thiếu cơ sở trầm trọng. Nhưng đừng quên rằng khu chợ quan trọng nhất của Sài Gòn đã hàng trăm tuổi, mọi thứ theo dòng chảy cũ kỹ có thể sai lệch đi ít nhiều. Vì vậy, hãy nhìn về Quách Đàm như cách bạn thấy ngôi chợ đó, to lớn và tuyệt đẹp. Thật khó tưởng tượng trong suốt thế kỷ đằng đẵng kia, chúng ta thiếu đi trạm trung chuyển, trung tâm sản xuất, thương mại, giao dịch... kỳ vỹ này.

Tài liệu tham khảo:

• Cholon : Le grand marché de Binh-Tay (1928) - Les entreprises coloniales Française
• Le sculpteur toulousain Paul Ducuing (1867-1949) : un artiste officiel sous la Troisième République
• Belle Indochine
• Annuaire des entreprises coloniales, 1937 Indochine - Les entreprises coloniales Française
• Công cụ chuyển đổi tiền tệ 1 và 2
• Yaohan