Góc Hà Nội giữa Sài Gòn và những hàng chữ nhạt phai

Trước kia, đây là khu của những người giàu có, trí thức. Con đường ngắn rợp bóng cổ thụ này vẫn còn nhiều biệt thự cổ điển sang trọng trải dọc theo nó. Tuy nhiên, ngôi nhà này nổi bật hơn hẳn bởi vẻ cũ kỹ sờn mòn. Ở nhiều góc xung quanh, bạn cảm giác như mình lạc vào khu phố cổ nào đó ở Hà Nội, với bức tường vàng hoen ố, quán nước nhỏ và rễ cây si rũ bóng…

Dù chỉ còn một góc nguyên vẹn, căn nhà vẫn để lại dấu vết kéo dài suốt con hẻm. Ở mặt tiền đường Sương Nguyệt Anh, nó từng bao gồm cả ba căn bên trái, trong đó có biệt thự của ca sĩ Ngọc Sơn.

Vì sao ngôi nhà lớn đến thế?

Dưỡng đường, phòng khám tư nhân, trung tâm xét nghiệm hiện đại nhất miền Nam…

Tổng thể này có thể được xây dựng vào những năm đầu thập niên 1930. Khi các bác sĩ Việt Nam đã đủ kinh nghiệm, người Pháp cũng vừa dỡ bỏ những hạn chế về y tế tư nhân. Đó là quãng thời gian dài người Sài Gòn làm quen với y học hiện đại. Mặc dù rất nhiều thầy lang gốc Hoa hành nghề tự do, không cần giấy phép, nhưng cho đến năm 1940, chỉ có khoảng năm mươi phòng mạch tư của bác sĩ Việt trong thành phố. Và đặc biệt, đúng ba người trong số họ là bác sĩ X-quang, chẩn đoán bằnh hình ảnh. Vì vậy, hãy nhìn những dòng chữ sứt mẻ này, hàng thứ nhì còn sót lại “RADIOLOGIE”, tiếng Pháp có nghĩa “X-quang”.

Điều này cho thấy phòng khám, dưỡng đường tư nhân này thật sự hiện đại, được đầu tư những thiết bị đắt tiền nhất lúc bấy giờ. Ai đứng sau công trình to lớn đó?

Tiến sĩ, bác sĩ Trần Như Lân - một nhân vật bị lịch sử bỏ quên

Năm 1943, người Pháp cho xuất bản quyển sách “Những nhân vật ảnh hưởng của Đông Dương”, trong đó dành một phần nói về bác sĩ/tiến sĩ Trần Như Lân. Ông sinh năm 1896, quê Rạch Giá, nhưng hoàn thành chương trình Y khoa tại Hà Nội. Sau đó, bác sĩ Như Lân tiếp tục được đào tạo ở Pháp về Điện quang và lấy bằng tiến sĩ với đề án về nghiên cứu ứng dụng tia X trong chữa trị dạ dày. 

Nhưng dường như thời gian ở Pháp, nơi ông từng chăm sóc Phan Chu Trinh, cả hai sự kiện đó đều ảnh hưởng đến những bước ngoặt sau này…

Ảnh: Chụp màn hình từ Thư viện số Internet Archive

Một vị bác sĩ của xã hội

Tiến sĩ Trần Như Lân có thể đã trở về Sài Gòn cuối thập niên 1920. Trong nhiều tài liệu, gia đình ông là một trong những người rất giàu có ở Miền Nam lúc bấy giờ. Được hưởng lợi từ cơ hội học tập, tiếp cận tri thức, gặp gỡ Phan Chu Trinh, Bùi Quang Chiêu… tiến sĩ Như Lân theo đuổi con đường khác với y học ban đầu.

Từ năm 1933, các mẫu quảng cáo về phòng khám của ông trên báo xuất hiện nhiều chương trình khám bệnh lao bằng tia X dành cho người lao động. Trong khi các ghi nhận của Pháp về Tiến sĩ Như Lân chuyển sang các vị trí xã hội hơn là y khoa.

Ở nhiều tài liệu khác, ông giữ chức Phó chủ tịch Ngân hàng An Nam, ngân hàng đầu tiên của người Việt ở Sài Gòn. Ngoài ra, ông còn có tên trong vài tổ chức chống Pháp khác nhau, với nhiều nhân vật nổi tiếng của miền Nam. 

Sau năm 1934, không có tài liệu nào ghi nhận về vị Tiến sĩ được cho là người có ảnh hưởng ở Đông Dương nữa. Dường như ông mất vào khoảng năm 1975, khép lại một cuộc đời lừng lẫy. 

Dưỡng đường cũ kỹ

Không ai biết dưỡng đường ở số 10 Sương Nguyệt Anh ngừng hoạt động khi nào. Nó bị chia cắt thành những căn nhà khác nhau, chỉ còn góc phía trước được giữ nguyên.

Trong nhà, con gái của Tiến sĩ vẫn còn ở. Đó là một bà cụ 95 tuổi còm cõi và yếu đuối, người từng là nghệ sĩ độc tấu dương cầm, người cũng không thể đi đứng, giao tiếp như bình thường. Quan trọng là bà không còn nhớ gì nữa, hàng trăm năm đã nhạt nhòa trong ký ức. Vì vậy, những hàng chữ rơi rụng phía ngoài ngày nay cũng không ai biết ý nghĩa của chúng.

Ngôi nhà cũ kỹ này không quá đặc biệt về hình khối, kiến trúc. Vẻ đẹp của nó nằm ở nỗi u hoài thản nhiên rũ xuống khắp tường vàng, dãy hàng rào xô nghiêng, ô cửa mục… Ở nhiều phía khác nhau, bạn bắt gặp chút ánh sáng xa xưa lóe qua lớp bụi mờ, tạo nên một khoảng tĩnh lặng tươi đẹp giữa thành phố sôi động.

Đó là tất cả những gì còn sót lại của một trong những phòng khám tư nhân đầu tiên ở Sài Gòn, một câu chuyện cũ nằm lẩn khuất sau hơn thế kỷ, để lại các dòng chữ rơi rụng trên bờ tường. Bạn phải vén lớp màn thời gian đầy bụi phủ lên để đọc những ký ức đứt quãng đó, giống như nghệ sĩ độc tấu dương cầm còn ngồi ở bên trong, cô độc và bị lãng quên.

Tài liệu tham khảo:

• Open Edition Journal
• Souverains et Notabilités d'Indochine - Editions du Gouvernement General de l'Indochine (1943, Partie I)
• Những phú hộ lừng danh Nam Kỳ (Hứa Hoành - Nhà xuất bản Văn Hóa)
• La Tribune Indochinoise
• Anamite de Credit - Les entreprises coloniales Française
• Nền Y học, Y tế và Vệ sinh ở Việt Nam tiền bán thế kỷ 20 - Tác giả: Ngô Thị Quý Linh