Ngôi nhà đẹp, hai phái đoàn và một số phận

Một tòa nhà ở quận Nhất, tòa khác ở Phú Nhuận, bằng cách nào đó cùng chung nhiệm vụ khó nhằn. Sau cùng, mọi thứ kết thúc trong thất bại và lịch sử phải chứng kiến cuộc chiến kéo dài suốt hai mươi năm đằng đẵng. Ngày nay, tất cả đã chìm vào quên lãng, chỉ còn lại khoảng sân xinh đẹp bạn có thể ghé thăm, cùng hai trường đại học hòa bình ở trung tâm.

Bây giờ, hãy nói đến bối cảnh của những sự việc liên quan…

Ủy ban Giám sát và Kiểm soát Quốc tế hay International Commission for Supervision and Control (ICC)

Sau khi Hiệp định Geneve ký kết, về cơ bản, đất nước bị chia đôi và được hứa hẹn sẽ thống nhất trở lại sau hai năm bằng một cuộc tổng tuyển cử. Lúc này, Ủy ban Giám sát và Kiểm soát Quốc tế (ICC) ra đời để bao đảm hòa bình hai bên bờ vĩ tuyết 17.

Ủy ban kỳ lạ này bao gồm Cananda, một nước khối Tư Bản. Tiếp theo là Ba Lan, nước Xã Hội Chủ Nghĩa. Và rồi để cân bằng, Ấn Độ - quốc gia trung lập làm trọng tài.

Tổ chức lỏng lẻo trên sau đó trở thành diễn đàn tranh cãi giữa ba bên với nhau, có rất ít chức năng thật sự. Hơn nữa, cuộc bầu cử được hứa hẹn kia trên thực tế cũng không diễn ra. Cả hai miền Nam Bắc đều không hài lòng với Ủy ban danh nghĩa này. ICC yểu mệnh ngay từ khi thành lập. Nhưng đó là những sự việc phức tạp rối rắm của lịch sử. Bây giờ, hãy tìm hiểu về văn phòng của họ…

Văn phòng bất ngờ của ICC ở Sài Gòn

Ngày nay, khi đi trên đường Tôn Đức Thắng đoạn nối với Đinh Tiên Hoàng, bạn sẽ thấy hai khối nhà lớn đối xứng với nhau. Khoa dược của Đại Học Y Dược bên trái, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn bên phải. Tổng thể kiến trúc này là một doanh trại quân đội Pháp được xây từ năm 1870, trấn giữ hướng sông Sài Gòn. Sau khi người Pháp rút đi, chuồng ngựa ở đây được dùng làm… văn phòng ICC. Điều này cho thấy chính phủ miền Nam lúc bấy giờ cùng không ưu đãi họ lắm.

Vào năm 1870, đường Đinh Tiên Hoàng chưa có. Đoạn đất đỏ phía trước nay là Tôn Đức Thắng / Ảnh: l' Indochine Coloniale

Bây giờ, hãy xem qua các trích dẫn trong hồi ký của những nhân viên ICC người Canada:

“Khi đến nơi, chúng tối sống tại khách sạn Continental đối diện với nhà hát opera cũ ở trung tâm. Tôi rất vui mừng khi thấy lá cờ Canada mới được treo trên văn phòng Sài Gòn nhưng không mấy hào hứng với chỗ làm việc. Về cơ bản đó là một trại quân đội Pháp có từ cuối những năm 1880, không có máy điều hòa. 

Phái đoàn của chúng tôi được bố trí - nếu dùng từ đó là đúng - trong gian hàng chuồng ngựa cũ. May mắn thay, người Pháp chăm sóc ngựa của họ tốt hơn binh lính, vì vậy văn phòng khá rộng rãi, dù hơi lộng gió”.

Tóm lại, nhân viên của Ủy ban danh giá sống ở khách sạn Continental nhưng làm việc trong chuồng ngựa. Dù vậy, ICC cũng tồn tại được cho đến năm 1965, trước khi bị đổi tên và hoàn toàn biến mất vào 1973. 

Tòa nhà thứ hai - biệt thự 87A Trần Kế Xương

Sau khi ICC được thành lập một năm, một phái đoàn của Bộ Tổng tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam cũng từ phía Bắc vào Nam, cùng giám sát lệnh ngừng bắn với ICC. Trụ sở phái đoàn này đặt ở xa trung tâm hơn, tận số 87A Trần Kế Xương, quận Phú Nhuận.

Ngày nay, đây là biệt thự xinh đẹp đậm chất Đông Dương luôn mở cửa chào đón bạn vào những ngày… đi làm (giờ hành chính). Ban đầu, một trung tá người Pháp đã xây nó vào những năm 1930. Đến năm 1955, tòa nhà được trưng dụng làm trụ sở Bộ Tổng tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Tuy nhiên, khi ICC không được chào đón, phái đoàn từ miền Bắc cũng chịu chung số phận. Năm 1958, toàn bộ những con người ở đây phải rời đi. 

Hiện nay, trụ sở cũ này hoạt động như một bảo tàng. Xung quanh khuôn viên rộng rãi xanh tươi, nổi bật tòa nhà màu vàng chanh thanh mảnh, rực rỡ trong ánh mặt trời. Kiến trúc đẹp mắt đó thực tế hơi… ế, ít người biết đến, ít người hỏi han. Dù vậy, người hướng nội vẫn luôn giữ được nét riêng của mình. Biệt thự cổ điển được thiết kế chuẩn mực, với gian chính nằm tách biệt với bếp, gara, nhà kho… Tất cả nối với nhau bằng một lối đi dài thoáng đãng. Chưa kể chiếc Citroen cổ điển vẫn nằm im sau từng ấy năm cũng sẽ khiến bạn tò mò.

Khoảng sân trong cao vút phía trước là sự tinh tế khác, khi bạn có thể tưởng tượng đến những buổi tiệc trà trong hoàng hôn dưới hàng cột mảnh dẻ này.

So với "chuồng ngựa" của phái đoàn Canada, ngôi nhà lịch lãm này tuy hơi xa trung tâm, nhưng có vẻ vẫn... ổn hơn.

Dù sao, cả hai bên đều chịu cùng số phận bị hắt hủi, bỏ rơi, không ai chào đón. Và họ đều kết thúc sứ mệnh lịch sử của mình bằng một cách nào đó. Ngày nay, hẳn nhiều người trong chúng ta cũng chưa từng nghe qua câu chuyện về những phái đoàn kỳ lạ này. Đó là một chương rối ren của thời đại, nhưng suy cho cùng, chỉ còn dấu vết xinh đẹp ở màu vàng tươi tắn giữa hàng cây. Quyển sách cũ đã đóng lại.

Bài viết có tham khảo tài liệu của:

• Supervising a Peace that Never Was: Recollections of Canadian Diplomatic Personnel in Indochina, 1954-1973
• The road to hell: Canada in Vietnam, 1954-1973 by Major Shane B. Schreiber
• Địa đạo Củ Chi