Học viện cổ kính hay câu chuyện người Hoa đi học

Dãy mái ngói tuyệt đẹp này đã gần 120 năm vươn cao. Chúng mang lại cảm giác nhẹ nhàng bình yên bằng các đường thẳng tắp đều nhau cùng màu đỏ tươi thắm dưới hàng cây cổ thụ.

Đây là trường Trung học tư thục đầu tiên của cộng đồng người Hoa ở Sài Gòn. Thiết kế vô cùng chỉn chu, chuẩn mực, vì vậy huyền thoại về việc chỉ tập trung buôn bán có thể không cần phải xét đến nữa. Và đừng quên rằng ngôi trường được xây vào năm 1908, trước Chợ Lớn đến ba mươi năm. Rõ ràng, học hành rồi mới bước ra kinh doanh vẫn được đánh giá cao hơn. Tuy nhiên, việc đến trường của người Hoa hơi khác với chúng ta...

Chuyện người Hoa đi học

Sau khi nhà Thanh nắm quyền ở Trung Quốc, những người Minh Hương lưu lạc đến Việt Nam bị từ chối cho trở về, biến cộng đồng này thành “những đứa con mồ côi ở nước ngoài”. Tuy nhiên, bản sắc văn hóa và truyền thống không thể ngừng chảy trong đời sống của họ. Vì vậy, để giáo dục tiếng mẹ đẻ cho thế hệ con cháu, người Hoa bắt đầu thành lập các trường tư thục, học viện, phòng học miễn phí rải rác khắp Sài Gòn. Mục đích là những đứa bé lớn lên có thể biết tiếng Trung và đáp ứng các nhu cầu cơ bản hằng ngày như viết thư, tính toán bằng bàn tính… 

Trường học truyền thống của người Hoa ban đầu chỉ dừng ở mức độ cơ bản như Tiểu học Dật Tiên trên đường Ký Con, Tiểu học Phúc Kiến nay là trường Trần Bội Cơ, Tiểu học Tuệ Thành nay là trường Mạch Kiếm Hùng… Những cơ sở giáo dục này thường đặt trong Hội quán, nhà riêng, nhà thờ tổ… Các lớp học cũng không tổ chức đều đặn, thậm chí có thể diễn ra sau bữa ăn tối. Khó khăn này dễ hiểu, khi bạn vừa đặt chân đến một vùng đất xa xôi, ổn định cuộc sống và lập nghiệp phải diễn ra cùng lúc.

Buổi chụp ảnh tại một trường Tiểu học ở Hội quán Hà Chương - Chợ Lớn

Tuy nhiên sau cùng, không có trường học tiếng Hoa nào chuẩn bị cho học sinh các kỳ thi của Pháp hoặc các kỳ thi dành cho người bản xứ ở Sài Gòn. Nhưng học viện này đã thay đổi mọi thứ…

Trường Trung học Pháp - Hoa hay Học viện Bác Ái

Viên đá cầu tiên được đặt xuống vào năm 1908, trường ban đầu tên Trung học Pháp Hoa. Nơi này mở ra cơ hội cho thanh thiếu niên người Hoa được học tập trên đất nước ba mẹ họ sinh sống, thay vì phải đến Hồng Kông hay Thượng Hải. Những người dốc công sức, tiền của xây dựng nên nó cũng là người Trung Quốc, chính quyền Pháp lúc bấy giờ chủ yếu đóng góp các bài phát biểu khai giảng hàng năm. 

Mặc dù là trường Trung học, nhưng chương trình lại kéo dài như bậc Đại học, bao gồm khóa Tiểu học ngắn và gần bốn năm chính quy. Sau đó sẽ là một năm nâng cao tùy chọn. Học sinh cũng được đào tạo Kế toán và Thư tín, Thương mại. Bằng tốt nghiệp ở Trung học Pháp - Hoa được các thương gia Sài Gòn, Chợ Lớn đánh giá rất cao. Nhìn chung, người Hoa có cái nhìn khá thực tiễn về giáo dục lúc bấy giờ. Con cái họ học xong Trung học ở một trường danh tiếng và có thể đi làm ngay chứ không cần phải qua bậc đào tạo nào khác. Điều này giải thích cho việc khóa đầu tiên tốt nghiệp của trường Pháp - Hoa diễn ra vào tận năm 1916.

Đi học ở trường Pháp - Hoa 

Thật ra, trường Pháp - Hoa (Lycée Franco-Chinois) là hệ thống giáo dục trải dài khắp các thuộc địa của Pháp, những nơi có người Hoa sinh sống, ngay cả ở Trung Quốc. Sài Gòn chỉ là một trong số đó. Nếu học ở đây…

...Bạn sẽ trưởng thành trong yên bình, hạnh phúc. 

Bạn sẽ tham gia hội Hướng đạo sinh sôi động của trường.

Tranh tài ở các hoạt động thể thao đa dạng như một trường học châu Âu như điền kinh, ném tạ, ném đĩa, phóng lao… và tất nhiên đá bóng nữa.

Nhưng việc học hành khá nghiêm khắc. Ví dụ: bạn không thể vượt qua bài kiểm tra đánh máy nếu có năm lỗi trong đoạn văn bản dài kín trang A4. Dù vậy, hãy đọc những dòng hồi ức của cựu học sinh về thời gian đã qua của họ. Tình cảm của một người dành cho mái trường yêu dấu thời đại nào cũng giống nhau:

“Chúng tôi bắt đầu cuộc hành trình này từ những năm tháng thơ ấu, trong thời kỳ đầy biến động và khó khăn, nhưng đã tìm thấy nơi nương náu trong một con thuyền bình yên, tràn ngập yêu thương, ánh sáng và tình huynh đệ. Chúng tôi được dẫn đường, bảo vệ và dõi theo từng bước chân. Thậm chí cả sau này, sự hiện diện đó vẫn luôn ở bên cạnh. Tri thức mà chúng tôi nhận được sẽ mãi mãi đọng lại trong chúng tôi như một lời tri ân khiêm nhường dành cho tất cả những năm tháng ấy…”

Năm 1957, trường phải đổi tên thành Học viện Bác Ái rồi lại trở thành Cao đẳng Sư phạm. Nhưng hiện nay, đây là Đại học Sài Gòn. Sau hàng trăm năm thay đổi, có lẽ cái tên sau cùng cũng gói ghém được hết những thăng trầm đã qua. Bây giờ, hãy ngắm vẻ đẹp chất chứa thời gian này.

Kỷ hà và hoa mỹ

Trong khi ở phần lớn dãy phòng học được kẻ bằng những đường kỷ hà đơn giản, khu vực trung tâm lại tập trung tối đa sự điệu đà, tinh xảo. Thiết kế của công trình nguyên bản này khép kín, quây lấy khoảng sân mênh mông và khoảng trời đầy gió chính giữa.

Ở các cổng chính, bạn dễ dàng nhận ra một bộ khung Pháp đang làm nền cho các chi tiết Trung Hoa thêu hoa dệt gấm. Mọi thứ đều tỉ mỉ, kỳ công so với những đường thẳng tắp dọc về hai phía dãy phòng học kỷ hà.

Đây có thể là một trong những ô cửa trang trọng nhất ở Sài Gòn, nó chứa đựng các tỉ lệ hài hòa cùng vẻ trang nhã của một học viện cổ kính. Bạn sẽ thấy hãnh diện khi bước qua đó để bước vào khung trời tri thức, dưới dải trần nhà mềm mại khác thường.

Sau cùng, bất kỳ góc nhỏ nào ở đây, bạn cũng tìm thấy vẻ đẹp học đường truyền thống. Dù đôi khi đó chỉ là sân trường, mái ngói, dãy dành lang, bóng hàng cột đổ dài… Không gian nhuốm một màu hiền hòa giảng đường, tập vở.

Dù là trường Trung học Pháp - Hoa, học viện Bác Ái, Cao đẳng Sư phạm hay Đại học Sài Gòn, dưới ánh nắng chiều len qua những ô cửa vòm, dãy hành lang dài hun hút vẫn giữ nguyên rung động yên bình cũ kỹ. Vẻ đẹp thực sự của nơi này không nằm ở sự hoa mỹ hay kỷ hà, mà ở việc bạn sẽ cảm nhận được bước chân của những thế hệ đã từng qua đây, từ các thiếu niên người Hoa xa xưa tìm kiếm cội nguồn của mình cho đến những sinh viên hôm nay đang miệt mài giấc mơ mới. Nếu có dịp ghé qua, bạn hãy thử dừng lại nghe tiếng gió qua dãy hành lang và cảm nhận xem: thời gian có thực sự trôi qua, hay nó vẫn đang quanh quẩn ở khoảng sân mênh mông rộng lớn này.

Tài liệu tham khảo:

- Un Lycée Franco-Chinois (La Politique coloniale, 1er avril 1908)

- Diễn đàn Cựu học sinh học viện Bác Ái

- La ville de Saigon, hier et maintenant

- La Cochinchine Scolaire (L’Enseignement Dans le pays le plus evolue l’union Indochine)