Người Iran và “Ngàn lẻ một đêm” u tối

Nếu có bộ truyện cổ tích nào đồ sộ nhất thế giới, đó chính là “Ngàn lẻ một đêm”. Bạn sẽ tìm thấy tất cả trong quyển sách cổ: bạo lực, tình dục, âm mưu, lòng tốt, sự xấu xa, hận thù, bao dung… 

Những câu chuyện đầu tiên ra đời ở Vương quốc Ba Tư, ngày nay là Iran. Hẳn chúng ta không tránh khỏi việc tự hỏi, tại sao truyện cổ tích của Việt Nam không đáng sợ như thế, truyện cổ tích có liên quan đến con người hay không? 

Nhưng đầu tiên, hãy thử trải qua…

…Đêm đầu tiên

Mặc dù rất nhiều truyện được thêm vào sau này trải dài theo thế giới Ả Rập, nhưng câu chuyện khung bắt đầu từ Ba Tư… Vị vua của vương quốc cổ đại đi thăm em mình, nhưng bất ngờ quay trở về và chứng kiến hoàng hậu đang quan hệ với người đầu bếp da đen trên chiếc giường hoàng gia. Sau đó, nhà vua còn phát hiện nhiều tì nữ của mình cũng tham gia vào những buổi tiệc trụy lạc bí mật với những người đàn ông da đen khác. Vua ra lệnh giết hoàng hậu. Cay đắng sau sự việc, ông quyết định rằng mọi phụ nữ đều giống nhau. Vì vậy, vua bắt đầu cưới các trinh nữ, ngủ với họ và hành hình từng người vào sáng hôm sau, trước khi bị phản bội lần nữa.

Cuối cùng, con gái của tể tướng, người có nhiệm vụ tìm kiếm trinh nữ cho vua, đã tự nguyện làm cô dâu tiếp theo. Đêm tân hôn, cô gái kể cho vua nghe một câu chuyện ly kỳ, nhưng không kịp kết thúc vào rạng sáng, Nhà vua vì tò mò đã hoãn việc hành quyết lại. Cứ như thế, ngàn lẻ một đêm nối tiếp với biết bao tình tiết hấp dẫn cho đến khi đức vua thay đổi ý định và không giết cô gái nữa.

Bìa quyển sách cổ "Ngàn lẻ một đêm"

Ngàn lẻ một đêm - Bộ cổ tích phức tạp nhất

Ra đời vào thế kỷ thứ X, những câu chuyện được kể rất đa dạng, chúng bao gồm lịch sử, tình yêu, bi kịch, hài kịch, thơ ca, châm biếm cùng nhiều thể loại khiêu dâm khác nhau. 

Bạn cũng có thể bắt gặp các miêu tả về thần linh, yêu tinh, vượn người, phù thủy, pháp sư… cho đến cả yếu tố khoa học viễn tưởng. Điển hình như “Những cuộc phiêu lưu của Bulukiya”, nhân vật chính đi tìm thuốc trường sinh bất tử đã khám phá Vườn địa đàng, các hành tinh khác nhau, du hành khắp vũ trụ. Hay chàng thủy thủ Sinbad lạc vào vùng đất của ma cà rồng…

“Ngàn lẻ một đêm” cũng đề cập đến nhiều công nghệ cổ đại đã mất, robot, các nền văn minh tiên tiến bị thảm họa nhấn chìm, những thành phố mất tích…

Bộ cổ tích này chứa đựng trí tưởng tượng bao la rộng lớn bên dưới lớp màn phương Đông huyền bí. Đôi khi, một nhân vật của con gái tể tướng kể cho nhân vật khác nghe câu chuyện riêng của mình; và trong câu chuyện đó lại chứa đựng một câu chuyện khác, tạo nên kết cấu tự sự nhiều lớp vô cùng phong phú.

Bản thân tiêu chuẩn của người kể chuyện đã khắt khe hơn so với văn học hiện đại ngày nay, con gái tể tướng luôn nghĩ ra một tình tiết đủ gây tò mò, gay cấn: Nhân vật chính đang lâm vào cảnh hiểm nghèo, nguy hiểm đến tính mạng hoặc đứng trước vấn đề nghiêm trọng và bị cắt ngang, để dành cho đêm hôm sau. Trong tất cả các tình huống đó, sự khéo léo, thông minh sẽ giúp cô sống sót thêm một ngày nữa…

Bộ truyện cổ "Ngàn lẻ một đêm" và vẻ đẹp của thư pháp Ả Rập

Những phần tối

Mặc dù cực kỳ hấp dẫn về tình tiết, sự bí ẩn cũng như cách kể chuyện sáng tạo độc đáo. “Ngàn lẻ một đêm” phản ánh một phần tối kỳ lạ không kém. Nếu xét trên tiêu chí của truyện cổ tích, nó vượt xa những gì được gọi là “truyện cổ tích dành cho người lớn”. Những yếu tố nặng nề nhất phải kể đến…

Tình dục

Nhiều đoạn văn mang tính chất khiêu dâm rõ rệt trong câu chuyện khung của “Ngàn lẻ một đêm” chắc chắn mâu thuẫn với chuẩn mực đạo đức được truyền bá ở Iran ngày nay. Phụ nữ ngoại tình bị nhốt trong chiếc ngục và bị con quỷ cưỡng hiếp, các cuộc trò truyện vui vẻ về tình dục giữa người khuân vác và những cô gái quý tộc, việc uống rượu và quan hệ ngoài hôn nhân… thường xuyên xuất hiện trong “Ngàn lẻ một đêm”, trái ngược với xã hội Iran mà chúng ta thường thấy.

Dối trá

Mặc dù việc nói dối được xem là xấu xa trải dài khắp các đêm, nhưng bạn sẽ chú ý câu chuyện về một nô lệ nói dối mỗi năm một lần. Mặc dù người chủ nhân biết về thói xấu này, vẫn mua anh ta, nhưng khi phát hiện bị nói dối và hậu quả xấu xa của nó, đã cắt dương vật của nô lệ để trừng phạt lỗi lầm tệ hại này.

Cũng trong một câu chuyện mang tính biểu tượng khác, các loài vật nói với sư tử và đề cập đến con người là nguyên nhân của sự lừa dối, cái ác, sự áp bức bất công. Nhưng cuối cùng, chính con người đã giăng bẫy lừa gạt, bắt giữ sư tử và thiêu sống nó.

Sự phản bội

Ngay từ đầu, đức vua trong câu chuyện đã bị vợ phản bội. Khi vua kể chuyện này cho em trai mình, người em liền kiểm tra và vợ anh ta cũng phản bội. Mặc dù xã hội Iran cổ đại đề cao vai trò của tể tướng, người được xem là thông thái, uyên bác. Nhưng những tể tướng cũng phản bội lại chính đức vua của mình thay vì đưa ra lời khuyên chân thật. 

Giết chóc và loạn luân

“Ngàn lẻ một đêm” không giống như truyện cổ tích thông thường. Câu chuyện của Khosrow và Shiroyeh là một điển hình. Shiroyeh giết cha mình, vua Khosrow vì muốn sống với mẹ kế. Trong một truyện khác, mẹ kế Soobadeh cố gắng quyến rũ con trai của chồng… Việc con giết cha để giành ngôi báu, cha giết con để trả thù… xuất hiện khá thường xuyên trong “Ngàn lẻ một đêm”. Những câu chuyện con gái tể tướng kể ra mặc dù hấp dẫn, nhưng cũng chứa đựng bạo lực và rất nhiều đêm tăm tối. 

Truyện cổ tích và mối liên hệ với thế giới thực

Truyện dân gian không xuất hiện từ hư không. Chúng thường được người dân lao động kể đi kể lại qua nhiều thế hệ. Những gì cốt lõi còn sót lại chính là những câu chuyện chạm vào nỗi lo sợ, khát vọng và quan niệm của một cộng đồng.

Tuy nhiên, không nên suy diễn rằng người Iran có xu hướng loạn luân hay phản bội hơn các dân tộc khác, đó là bước nhảy logic hoàn toàn sai. Truyện cổ tích giúp con người xử lý những xung đột tâm lý sâu thẳm bên trong, sự ghen tuông, ham muốn, nỗi lo sợ bị phản bội, cái chết… “Ngàn lẻ một đêm” làm điều này ở mức độ rất thô và trực tiếp.

Tuy nhiên, bạn cũng có thể hiểu rằng xã hội sản sinh ra bộ truyện này rõ ràng có bất bình đẳng về quyền lực rất lớn, giữa vua và người dân, đàn ông và phụ nữ, chủ và nô lệ. Truyện phản ánh điều đó. Cuối cùng, có một sự thực dụng đạo đức nhất định, nhân vật không nhất thiết phải hoàn hảo để được coi là anh hùng, sự khôn ngoan được đề cao hơn sự trong sạch.

Thay vì hỏi “tại sao người Iran như vậy”, câu hỏi sắc sảo hơn có thể là: tại sao chính người Ba Tư cổ đại lại bảo tồn và yêu thích bộ truyện u tối này? Có thể vì nó cho phép họ nói những điều không thể nói thẳng về quyền lực, về tình dục, về sự bất công, trong một xã hội mà những chủ đề đó rất nguy hiểm nếu bàn công khai. Truyện tối đôi khi là mặt trái của một xã hội bị kiểm soát quá chặt.