Sự ảm đạm của văn học

Bạn đã từng được nghe những huyền thoại về đèn đom đóm, ánh trăng ngày rằm, đèn dầu… vẫn không thể ngăn ông cha chúng ta ngừng đọc. Tất nhiên, vào thuở thiếu thốn đó, tổ tiên đã không đọc sách về Cách viết prompt hiệu quả hay Bí quyết nói chuyện đi vào lòng người. Đó là văn chương, thơ phú, thi ca…

Có một thời, vào những năm thập niên 2010, nhà nhà say mê đọc sách. Người ta hào hứng khoe mọi tác phẩm mình nghiền ngẫm qua. Các bức ảnh nhan nhản mạng xã hội: trên thành cửa sổ đặt quyển “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ”, “Phong nhũ phì đồn” trên bàn cà phê, xa xa là cô gái mờ ảo, còn “Nhà giả kim” thì được để lên…

Thoắt một cái, văn chương gần như biến mất. Đây là thời đại mọi thứ đều có thể tuyệt chủng hoặc mai một dần đi mà chúng ta còn chưa kịp hiểu vì sao.

Những người đọc “văn học” dần vắng bóng

Không thể phủ nhận rằng đời sống kỹ thuật số đã ảnh hưởng rất lớn đến toàn bộ văn hóa đọc của chúng ta. Vì vậy, thật đáng ngưỡng mộ cho những ai vẫn còn đang đọc văn chương, những thứ không chỉ bạn cách làm giàu, không mách bảo con đường tắt kiếm hàng tỷ tỷ sau một đêm, không khai phóng thứ gì đó khủng khiếp bên trong chúng ta. Bạn đọc chỉ vì bạn yêu việc đọc. Yêu cách quyển sách nặng nhẹ trên tay, trải nghiệm khi giở từng trang, mùi giấy cũ… Và rồi những câu chuyện miên man của Tô Hoài, Thạch Lam vẫn còn lẩn khuất trong tâm trí chúng ta suốt hơn thế kỷ.

Dù vậy, cuộc sống mới mẻ hội đủ quá nhiều điều kiện để phá vỡ không gian đọc sách cô độc, trong lúc Nguyễn Nhật Ánh vẫn còn đang miệt mài viết lách. Thật khó tránh khỏi khi ngày nay, bạn phải bịt tai trước mọi tiếng ồn, tránh xa ánh sáng xanh từ màn hình vuông, đấu tranh thoát khỏi sự bồn chồn của ngón tay cái đang cồn cào vuốt nhẹ… Văn học một thời từng là trung tâm văn hóa, nhưng nay khái niệm “đọc” cũng dần trở nên khó khăn hơn mặc dù các lớp dạy viết lách vẫn mở ra đều đều. Chúng ta thậm chí phân vân giữa việc lần giở năm trăm trang sách hay xem một tóm tắt hai phút trên mạng xã hội.

Những người viết văn

Rồi đến những người viết, rất nhiều trong số đó chỉ muốn trở thành tác giả, có tên tuổi của một tác giả hơn là hiểu rõ mọi thứ liên quan đến viết lách. Ngay cả các chương trình dạy viết sáng tạo cũng vậy, đôi khi chúng diễn ra giống như nhóm trị liệu. Để rồi hầu hết “tiểu thuyết” từ những lớp học này đã ra đời dưới dạng… social post hoặc tự bỏ tiền ra in.

Vậy các cây viết mới, các tay bút chất lượng ở đâu?

Việc này liên quan khá nhiều đến xuất bản. 

Một điều chắc chắn là văn chương không giúp bạn… làm giàu. Loại sách đó thật sự mà nói, chưa ra đời. Ngày nay, cho dù bạn giỏi đến mấy, các nhà xuất bản tư nhân luôn cần tiền còn các đơn vị uy tín cũng bắt đầu thẩm định nghệ thuật qua lượng… follower của bạn trên mạng xã hội. Khó mà trách họ, phải có gì đó đảm bảo sách in ra sẽ có người mua chứ. Trong trường hợp vượt qua vô số khó khăn kia, với hai ngàn quyển sách bán ra, bạn sẽ được hưởng 5-10% chi phí bản quyền. Mười phần trăm là con số tốt hiếm thấy, tương đương 20 triệu đồng cho nhiều tháng trời, thậm chí vài năm ấp ủ. Thu nhập ít hơn cả lương anh xe ôm công nghệ.

Dù vậy, xuất bản một tác phẩm vừa khó, lại vừa… dễ.

Trước kia, để đứa con tinh thần ra đời, bạn phải trải qua biết bao lớp kiểm định, đánh giá. Ngày nay, bạn chỉ cần trải ra khoảng… 70 triệu đồng. Hai ngàn bản in sẽ hoàn tất bất chấp câu cú, văn chương, ý tưởng, và sau đó bạn có thể tha hồ ký tặng ở ngã tư. 

Cuối cùng, người viết nghiêm túc khó có thể sống với văn chương. Còn văn chương lại chạy theo người… bỏ ra bảy mươi triệu.

Và rồi hãy nói đến AI

Việc viết lách không hề dễ dàng, bạn đánh vật với câu từ, trí tưởng tượng, khả năng hình dung, kỹ năng mô tả, logic của tư duy… Nhưng AI giúp cho người không biết viết trở thành người có thể tạo ra những câu văn có vẻ… rất văn. Thế là chúng ta hài lòng mãn nguyện, trước kia chưa bao giờ làm ra thứ gì hay ho đến thế. Nhưng lúc này, với trí thông minh nhân tạo, kiến trúc trong tay bạn, âm nhạc trong tay bạn, khoa học hay thậm chí văn chương cũng trong tay bạn. Khi ai cũng có thể tạo ra văn bản, người viết trở thành một khái niệm mơ hồ.

Tương lai của văn học thì sao?

Trong tình hình sách văn học ít đi, tiệm sách đóng cửa, người chịu khó đọc vơi dần… Thật khó để biết những Nguyễn Ngọc Thuần, Phan Triều Hải, Hồ Anh Thái… sẽ còn xuất hiện nữa hay không.

Tuy nhiên, một số chuyên gia dự đoán rằng văn chương thuần túy vẫn tiếp tục được viết và được đọc nhưng nó sẽ bị giới hạn lại. Giống như việc ngày nay, chỉ nhóm nhỏ trong chúng ta thích nghe nhạc giao hưởng hay thưởng thức hội họa vậy.

Thật kỳ lạ khi chứng kiến sự đổi thay vùn vụt này, bạn đang sống ở kỷ nguyên chưa từng thấy. Khi đặt “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” bên thành gỗ và chụp hình vào một buổi sáng, chúng ta chưa bao giờ tưởng tượng đến ngày Tuổi Trẻ Cuối Tuần ngừng xuất bản. Cho dù bạn đang sống, hít thở hương vị của biết bao nền văn hóa phong phú, đa dạng, việc vắng bóng văn học giống như thiếu đi tiếng hót mỗi ngày của một loài chim thông minh và sâu sắc. Nhưng dòng chảy của thời gian là như vậy. Chúng ta phải chờ đến khi vòng tuần hoàn khác chậm rãi đến, bằng cách nào đó mang các hoài niệm văn chương quay trở lại như nó đã từng.